Maar waarom kijken ze verdomme niet?

Ze kopen niet. Verkopen niet. Ze reageren niet. Of hangen het niet op. Na vier afleveringen dacht ik dat ik de keten rond had, maar ik was één schakel vergeten. De eerste. Want voor je iets koopt, ophangt of tegenspreekt, moet je het eerst gezien hebben. En daar wringt het.

Zes seconden Rubens

Zondagnamiddag, een groot museum. Ik ga op een bank zitten en tel. Een vrouw blijft vier seconden staan voor een Rubens, zes als je het zaalbordje meetelt. Haar man fotografeert het bordje. Niet het schilderij. Het bordje. Daarna lopen ze samen verder, tevreden, als mensen die een boodschap hebben afgevinkt.

Begin deze eeuw klokten onderzoekers in het Metropolitan Museum hoe lang bezoekers naar een kunstwerk kijken. Gemiddeld zevenentwintig seconden. Jaren later herhaalden ze het onderzoek in Chicago, midden in het smartphonetijdperk, en kwamen uit op achtentwintig seconden. We zijn dus niet slechter gaan kijken. We keken altijd al slecht.

Later komt nooit

We fotograferen om later te kijken, en later komt nooit. Op mijn telefoon staan duizenden foto's van kunstwerken. Ik heb er nog nooit één teruggezien. Het is een archief van dingen die ik niet bekeken heb, zorgvuldig geordend op datum.

Wie geen telefoon heeft, heeft een audiogids. Die vertelt wat je ziet bij nummer veertien, terwijl je al naar nummer vijftien loopt. Je kijkt met je oren. Het is efficiënt. Het is ook een beetje zoals je een maaltijd laten beschrijven door de ober en dan afrekenen.

En dan is er het zaalbordje, de eigenlijke attractie. Naam, jaartal, techniek, bruikleen. We lezen om te weten wat we moeten zien, en zodra we het weten, hoeven we niet meer te kijken. Herkennen is geen kijken. Herkennen is afvinken.

Op de vernissage

"Heb je de werken al gezien?" "Nee, maar ik heb de kunstenaar gezien."

Het was niet als grap bedoeld. Op een vernissage staat iedereen met de rug naar de muur, en dat is geen onbeleefdheid. Het is de opstelling. De kunst is het decor, het glas wijn speelt de hoofdrol, en de kunstenaar is de enige die af en toe nog over een schouder naar zijn eigen werk gluurt. Alsof hij wil controleren of het er nog hangt.

De criticus kijkt het slechtst

En de criticus? Die kijkt het slechtst van al. Hij kijkt met een notitieboekje. Zoekt een eerste zin terwijl hij voor het werk staat. Hij kijkt zoals een visser naar de rivier: wat kan ik hier uithalen? Ik heb al teksten geschreven over tentoonstellingen die ik alleen van het persbericht kende. Ze lazen niet slechter dan de andere. Dat is het verontrustende.

Drie minuten

Kijken is traag. Een schilderij geeft zich niet in dertig seconden. Wat je eerst ziet, is wat je verwachtte. Pas na een minuut of drie begint het werk terug te kijken. De kleur die je bruin noemde, blijkt groen. Het detail in de hoek blijkt het onderwerp. De glimlach was geen glimlach. Daar begint kunst, precies op het moment dat wij al in de volgende zaal staan.

Een stukje gele muur

Bij Proust leest de oude schrijver Bergotte een recensie over Vermeers Gezicht op Delft, dat voor een tentoonstelling in Parijs is uitgeleend. De criticus schrijft over een klein stukje gele muur. Bergotte aanbidt het schilderij en denkt het door en door te kennen. Dat stukje muur herinnert hij zich niet.

Hij is ziek, maar hij gaat. Hij staat voor het doek, kijkt eindelijk, en begrijpt dat hij zo had moeten schrijven. Dan zakt hij in elkaar. Hij staat niet meer op.

Het is de enige keer in de wereldliteratuur dat een criticus iemand echt heeft doen kijken. De man stierf eraan. Zo ver hoeft u niet te gaan.

De cirkel

Wie niet kijkt, ziet niets om te kopen. Wie niets koopt, hangt niets op en wie niets ophangt, heeft niets te zeggen, en reageert dus niet. Alle vorige columns gingen eigenlijk hierover.

Een voorstel, dus. Kies één werk. Eén. Geen foto, geen bordje, geen audiogids. Zet een timer op drie minuten. Na een minuut wil je weg. Blijf.

U hebt net ongeveer drie minuten aan deze column besteed. Een schilderij verdient minstens evenveel.

Het heeft vierhonderd jaar gewacht. Wij hebben geen dertig seconden.