De dromen van het weefsel. Liliane Tomasko in het Couvent de La Tourette
Beton dat ademt
Je komt niet toevallig voorbij La Tourette. Je moet ervoor kiezen: de trein naar L’Arbresle, dan de heuvel op, te voet of met een taxi, tot het klooster boven het landschap ten westen van Lyon opduikt als een schip dat ooit vastliep en besloot te blijven. Le Corbusier ontwierp het tussen 1953 en 1960 voor de dominicanen. Het werd zijn laatste werk in Frankrijk, en je voelt dat. Hier spreekt een architect die niets meer hoeft te bewijzen.
Het eerste wat je ziet is grijs. Beton, ruw gestort, de nerven van de bekisting er nog in gedrukt als vingerafdrukken van een werkman die allang dood is. Maar wie langer blijft kijken, merkt dat de strengheid een vermomming is. Langs de muren lopen leidingen in blauw, geel, rood en groen, de vier kardinale kleuren van het modernisme, getrokken als lijnen van een schilderij dat zich door de gangen verplaatst. In een corridor zitten kleine nissen. Lange verticale openingen snijden het licht in repen, schietgaten voor een leger dat hier nooit zal komen. En bij de ingang liggen stenen met zachte, organische randen, alsof de berg zelf even is binnengewandeld om de bezoeker te begroeten.



De servetten van de broeders
Liliane Tomasko werd geboren in Zürich in 1967. Ze heeft Hongaarse wortels en een atelier in New York. Voor de expo bracht ze hier een dertigtal schilderijen en werken op papier samen, gemaakt tussen 2019 en 2026. Op het eerste gezicht waren ze het tegendeel van het klooster: groot, glanzend, doortrokken van gebaar en van kleuren die je bijna hoorde. Waar het beton zwijgt, zongen de doeken.
Maar dat is de eerste blik, en de eerste blik bedriegt graag. Tomasko schildert niet vanuit de vlucht naar buiten. Ze vertrekt van bijna niets: de plooien van een laken, een verfrommelde stof, de draperie van een gordijn dat niemand opmerkt. Hier, in La Tourette, fotografeerde ze de tafelservetten van de broeders. Stel je dat voor. Een kunstenares die in een van de meest gefotografeerde gebouwen van de twintigste eeuw haar camera richt op een stuk linnen naast een soepbord.
Dat is geen anekdote, dat is een weldoordachte manier van kijken. Het motief verschijnt bij haar nooit in één keer. Het komt op, trekt zich terug, verandert van gedaante. Uit een opgevouwen servet groeit een abstractie die nog vaag naar wasverzachter en avondgebed ruikt, maar al lang over iets anders gaat.
De vliedende vorm
Neem de grote doeken, ruim twee meter hoog, in acryl en spuitverf op linnen. Ze doen alsof ze iets vast willen houden en laten het dan los. Stevigheid is hier een idee waarmee gespeeld wordt, niet een eigenschap die je kunt aanraken. Vormen lijken volume te hebben en lossen dan op in nevel. Wat een plooi was, wordt een landschap, wordt een lichaam, wordt weer stof.
In een gebouw dat volledig uit vaste materie bestaat, is dat een bijna brutale gedachte. Le Corbusier goot zijn spiritualiteit in beton. Tomasko spuit de hare in lagen die eruitzien alsof ze elk moment kunnen verdampen. En toch begrijpen ze elkaar. Beiden geloven dat het heilige niet ergens anders woont, maar in de materie zelf, als je er maar lang genoeg naar kijkt.



Drie, en drie, en drie
Curator Marjolaine Lévy bouwde het parcours rond het getal drie. Een knipoog naar de Drievuldigheid, uiteraard, in een huis waar dagelijks gebeden wordt. Maar het werkt ook zonder theologie. Doeken hingen per drie, of in veelvouden daarvan, als varianten van een droom die je drie nachten na elkaar hebt en die telkens net anders afloopt.
Dat was misschien de mooiste ervaring van deze tentoonstelling: het gevoel van déjà vu. Je zag een schilderij, dan het volgende, en je wist niet meer of je het tweede werkelijk zag of je het eerste herinnerde. Het ternaire ritme vertraagde je pas. Je liep hier niet door een expositie, je deed een ommegang. Van het zichtbare naar wat erachter ligt, zoals het persbericht het wat plechtig zegt. Ik zou zeggen: van het servet naar de ziel, en terug.
Een ornament van het leven
De Amerikaanse criticus Joseph Masheck schreef ooit in The Carpet Paradigm dat kunst geestelijke waarde heeft juist omdat ze slechts een klein stukje van de wereld verplaatst. Ze ontvlucht de werkelijkheid niet, ze vergroot wat er al in zat. Schilderkunst als ornament van het leven, in de beste zin van dat woord, zoals een tapijt of een geweven doek.
Een tapijt. Een weefsel. La trame. De titel van de tentoonstelling sluit de cirkel. De inslag van een stof, de draden die je niet ziet maar die alles bijeenhouden. Tomasko droomt in die draden. Le Corbusier bouwde ze in beton. En de broeders, die hier nog altijd wonen, leven er gewoon tussen, zoals mensen leven in een gedicht dat ze nooit gelezen hebben.



Teruggevouwen
Op 18 november sloot de tentoonstelling de deuren, als laatste noot van het Résonance-programma van de achttiende Biënnale van Lyon. De doeken zijn ingepakt, de wanden weer kaal, de leidingen in blauw, geel, rood en groen lopen opnieuw nergens naartoe dan naar het volgende stuk beton. Wie nu de heuvel op klimt, vindt het klooster zoals Le Corbusier het achterliet: streng, grijs, en vol plooien waar niemand meer in schildert.
En misschien is dat de beste manier om over deze tentoonstelling te schrijven. Achteraf. Als een droom die je pas navertelt wanneer je wakker bent en de details al beginnen te vervagen. Tomasko schilderde nooit het servet zelf, maar wat ervan overblijft in het geheugen. Nu doet het klooster hetzelfde met haar. Ergens in een refter vouwt een broeder vanavond zijn servet op, zoals altijd. Hij weet niet dat het een kunstwerk is geweest. Het servet weet het wel.



Ontdek meer van Kunstflaneur.be
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
