Ik schrijf deze column in Lyon, waar ik ben voor de biënnale. Er bestaat een Japans woord voor iets wat ik al jaren doe. Tsundoku: boeken kopen en ze laten opstapelen zonder ze te lezen. Ik leerde het woord kennen in Berlijn, in 2018, en schreef het toen op een polaroid. In Lyon komt het terug.
Lyon, 2026
De 18de Biennale de Lyon heet Passer d’un rêve à l’autre, van de ene droom naar de andere. Een betere omschrijving van tsundoku ken ik niet. Curator Catherine Nichols spreidt de tentoonstelling over elf plekken, van de oude spoorwerkplaatsen van Les Grandes Locos tot het Musée des Tissus. Meer dan honderd kunstenaars. Een biënnale is in feite een stapel ongelezen boeken waar je doorheen kunt lopen. Je weet bij voorbaat dat je niet alles zult zien. Je gaat toch.
Ik heb me niet ingehouden. Op het tafeltje van mijn hotelkamer liggen drie boeken die ik niet nodig had. Georges Bataille, Le Bleu du ciel, in een uitgave van Gallimard met werk van Anselm Kiefer. Blauw, uiteraard. Raymond Queneau, Exercices de style, waarin één onbeduidend voorval op een bus negenennegentig keer opnieuw wordt verteld. En Walter Benjamin, Paris, capitale du XIXe siècle.
Lyon is daar een gevaarlijke stad voor. In de zestiende eeuw was dit de hoofdstad van de Europese boekdrukkunst. In 1532 verscheen Pantagruel van Rabelais hier voor het eerst, bij een drukker die Claude Nourry heette, net op tijd voor de jaarmarkt. Een stad die boeken maakte voor ze gelezen werden: de bakermat van tsundoku, als je het mij vraagt..
Berlijn, 2018
Het was de zomer waarin ik besloot kleiner te gaan wonen. Ik trok door Berlijn met het plan om minder te bezitten en kwam thuis met een zwaardere koffer. Zo gaat dat. In elke galerie lag een catalogus die ik niet kon laten liggen. Tsundoku is geen gebrek aan discipline. Het is een vorm van hoop die je onder de arm meedraagt.
Op mijn polaroid van die dag staan nog meer zinnen. Dat er in mijn nieuwe woning waarschijnlijk geen tafel en geen stoelen zouden komen. Dat ik me afvroeg of een bed echt nodig was. Over de boeken twijfelde ik niet. Die stonden al klaar, in torens tegen de muur, als een skyline van goede voornemens.
Te veel blauw
Diezelfde dag liep ik de nieuwe Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche binnen. Gabriel Loire vulde de wanden met duizenden blokjes blauw glas. Binnen bestaat er geen buiten meer. Er is alleen blauw, zo dicht dat het licht zelf lijkt te zinken.
Ik dacht aan de cyanometer van Horace-Bénédict de Saussure, die eind achttiende eeuw de kleur van de hemel probeerde te meten met een cirkel van blauwe staaltjes. Mijn eigen cyanometer was intern en overbelast. Hij sloeg tilt. Op mijn polaroid noemde ik het het Stendhalsyndroom. Achteraf vermoed ik dat tsundoku op hetzelfde mechanisme draait. Te veel willen zien. Te veel willen lezen. Of, zoals nu in Lyon: elf locaties in drie dagen willen doen.
De antibibliotheek
Umberto Eco bezat tienduizenden boeken. Bezoekers vroegen hem vaak of hij ze allemaal gelezen had. Eco vond dat de verkeerde vraag. Een bibliotheek is geen trofeeënkast van wat je weet, maar een kaart van wat je nog niet weet. Nassim Taleb maakte er later een begrip van: de antibibliotheek.
Mijn stapels zijn geen schuldenberg. Ze zijn een agenda zonder data. Elk ongelezen boek is een afspraak die nog niet is vastgelegd, maar ook nog niet is afgezegd. Dat geldt ook voor de kunstwerken die ik deze week zal missen.
Een boek dat je aankijkt
Soms koop ik een boek zoals je iemand aanspreekt op een terras. Zo bestelde ik ooit Something moves van Caroline Corbasson, omdat de kaft me aankeek met een kleur. Blauw, uiteraard. Ik wist niet wat ik kocht. Misschien is dat de zuiverste vorm van verzamelen. Je verzamelt niet de inhoud, maar het moment waarop je dacht: dit wil ik ooit begrijpen.
Het Japanse woord veroordeelt niet. Laten liggen en lezen, in één adem. Het zegt niet dat je het boek nooit zult lezen. Het zegt alleen dat het nog niet zover is.
De flaneur als lezer die nog niet leest
Een flaneur loopt niet om ergens aan te komen. Walter Benjamin wist dat als geen ander. Meer dan tien jaar werkte hij aan zijn boek over de Parijse passages. Toen hij in 1940 stierf, liet hij een berg notities en citaten achter. Geen boek, maar een stapel. Misschien is het grootste tsundoku uit de literatuurgeschiedenis een boek dat zelfs de auteur nooit kon uitlezen, omdat het nooit af was.
Een biënnale bezoek je op dezelfde manier. Je blijft hangen bij één werk en laat er tien links liggen. Sommige boeken moet je laten rijpen, zoals sommige tentoonstellingen pas weken later in je hoofd beginnen te spreken.
Morgen wacht Les Grandes Locos. Vanavond wachten Bataille, Queneau en Benjamin op het nachtkastje. Ik lees één zin van Queneau. Dan lees ik dezelfde zin nog eens, anders verteld.
Dat downsizen staat nog steeds op mijn lijstje. Ik begin er morgen aan.
Ontdek meer van Kunstflaneur.be
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
