De vluchtroute als beeldtaal

Sheida Soleimani – Flyways Harlan Levey Projects, Brussel
18 april – 27 juni 2026

Er hangt een schaduw over de brievenbus. Niet de schaduw van een vogel – of toch wel, maar dan van een die je niet wil zien aankomen. Het silhouet is te groot, te hoekig, te mechanisch: een drone, of een gevechtsvliegtuig, of iets daartussenin – een silhouet dat geen naam wil dragen. Eronder, op een tafel bezaaid met enveloppen, ansichtkaarten en verfrommelde documenten, zit een grasparkiet op de rand van een gele Amerikaanse brievenbus. Een tweede vogeltje wipt tussen de papieren. Ze pikken naar zaad dat tussen de brieven is gevallen. Ze lijken niets te weten van de schaduw boven hen.

Correspondents (2024) heet het werk. De titel klinkt neutraal – correspondenten, mensen die schrijven, die antwoorden – maar in Sheida Soleimani’s handen wordt het woord zwaar van betekenis. De brieven op die tafel zijn geen rekeningen of kattenbelletjes Het zijn documenten van een vlucht. Haar ouders ontvluchtten Iran na de revolutie van 1979, en wat ze meenamen – naast hun leven – waren verhalen, herinneringen, fragmenten. Die fragmenten zijn de grondstof van Soleimani’s Ghostwriter-reeks, waaruit Flyways, haar solotentoonstelling bij Harlan Levey Projects in Brussel, een selectie presenteert.

Consensual ghostwriting

De tentoonstelling opende op 18 april 2026 en loopt tot 27 juni. De ruimte in de Rue Isidoor Teirlinckstraat is voor de gelegenheid omgevormd tot iets dat het midden houdt tussen een familiearchief en een diorama. Op de wanden: een muurschildering naar een tekening van Soleimani’s moeder – golvende, losse lijnen in saliegroen, als een notitie in de marge van een document dat allang verloren is gegaan. De tekening is geen decoratie. Ze is een handschrift, een aanwezigheid, een stem die in elke iteratie van de Ghostwriter-reeks opnieuw opduikt. De moeder schrijft de tentoonstelling mee, zonder dat haar naam op de wand staat.

Dat is precies waar het in Soleimani’s werk over gaat: over wie het verhaal bezit, wie het vertelt, wie het tekent. De kunstenares benoemt haar methode zelf als consensual ghostwriting – een samenwerking waarbij elk gezinslid elementen aanlevert. Haar moeder, verpleegkundige in Iran en nu dierenverzorgster in de VS, levert tekeningen en herinneringen. Haar vader, ooit politiek activist en criticus van zowel de ayatollah als de sjah – wat dan ook de reden van hun vlucht verklaarde – levert revolutionaire grafiek en slogans. Soleimani componeert met die fragmenten fotomontages die eruitzien als dromen die net iets te scherp zijn om aangenaam te zijn.

Kakelende steenpatrijzen

Tegenover Correspondents hangt What a Revolutionary Must Know (2022). Hier geen brievenbus en geen drone-schaduw. Hier: besneeuwde bergtoppen – de Zagros, de Ararat, de bergketens die grenzen markeren en vluchtroutes bepalen. Ze zijn samengesteld uit tientallen overlappende foto’s, als tegels van een gebroken panorama. Daartussen: rode tulpen, een rood-wit geruite stof als een picknickkleed of een tafelzeil uit een andere wereld, en twee korhoenachtige vogels – kakelende steenpatrijzen, Alectoris chukar, vogels van de rotsige hellingen van het Midden-Oosten en Centraal-Azië – die door het beeldvlak bewegen alsof ze niet beseffen dat ze deel uitmaken van een politiek beeld.

De bergtop als motief is bij Soleimani nooit onschuldig. Bergen zijn in haar werk wat de brievenbus is in het andere werk: een object dat tegelijk alledaags en geladen is, een ding dat in de werkelijkheid functioneert en in de verbeelding brandt. De bergen die haar ouders moesten oversteken om te overleven, zijn ook de bergen die je vanop afstand mooi vindt. Die spanning – tussen toeristische schoonheid en dodelijke werkelijkheid – is de kern van haar fotomontages. Ze zijn verleidelijk. Ze zijn kleurrijk en weelderig en vol details die je uitnodigen om dichterbij te komen. En dan, van dichtbij, beginnen de lagen te spreken.

De vogelconferentie

Soleimani is niet alleen kunstenaar. Ze is ook een gediplomeerde wildlife rehabilitator en richtte in 2018 Congress of the Birds op, een federaal erkende kliniek in Providence, Rhode Island, die jaarlijks meer dan duizend vogels opvangt, verzorgt en opnieuw vrijlaat. De naam is geen toeval. In De Vogelconferentie, een werk van de twaalfde-eeuwse Perzische dichter Farid ud-Din Attar’s Mantiq ut-Tayr, trekken alle vogels van de wereld samen op pelgrimstocht naar de mythische vogel Simurg, op zoek naar een koning en een thuis. De meesten haken af. Alleen de sterksten bereiken het einde – en ontdekken daar dat Simurg niets anders is dan een weerspiegeling van zichzelf.

Soleimani’s kliniek draagt die naam niet als literaire grap maar als geloofsbelijdenis: de zorg voor het gewonde dier is ook een zoektocht, een pelgrimstocht, een weigering om te laten vallen wat gevallen is.

Die tweede identiteit is geen hobby die toevallig in haar werk sluipt – ze is er de kern van. De vogels in haar beelden zijn geen symbolen. Het zijn dieren die ze kent, die ze heeft verzorgd, die ze heeft leren kennen als individuen met hun eigen verhalen van crisis en verplaatsing. In Flyways verschijnen ze doorheen de hele expo: de grasparkieten in Correspondents, de steenpatrijzen in What a Revolutionary Must Know, de gewonde en verweesde dieren die opduiken in andere werken uit de reeks. Ze zijn dragers van verhalen die ze zelf niet kunnen vertellen – net als de vluchtelingen in Soleimani’s familiegeschiedenis, die hun verhalen alleen konden vertellen via de kunstenares die ze opvangt, verzorgt en vrijlaat in beelden.

Wij zijn golven

Het sluitstuk van de tentoonstelling is Wave (2026), een nieuwe video van vijftien minuten. Soleimani en haar moeder filmen beurtelings een woestijnlandschap, wisselen tussen Perzisch en Engels, verzorgen een gewond hert, laten een insect vrij in het struikgewas. Terwijl ze dat doen, herhalen ze een uitspraak:

Wij zijn levend omdat wij weigeren te rusten; Wij zijn golven – onze kalmte zou onze vernietiging zijn.

De zin draagt een enorme zwaarte in zich. Hij spreekt over overleven als voortdurende beweging – niet als triomf, maar als toestand. De golf die ophoudt te bewegen, lost op. De vluchteling die ophoudt te vertellen, verdwijnt. De vogel die niet meer vliegt, sterft. In Soleimani’s werk is beweging geen metafoor. Het is een overlevingsstrategie.

Wat meegenomen wordt als alles achterblijft

Flyways is in wezen een tentoonstelling over wat er wordt meegenomen wanneer alles achterblijft. Niet de bezittingen – die gaan verloren, worden geconfisqueerd, verrotten. Wat meegaat zijn de verhalen, de tekeningen, de slogans, de herinneringen aan bergtoppen en tulpenvelden en keukentafels. Soleimani bouwt met die overblijfselen fotomontages die eruitzien alsof ze zijn gefabriceerd in een laboratorium van het magisch realisme – en dat kloppen ook. Ze zijn het.

De schaduw van het vliegtuig boven de brievenbus is er nog steeds. De parkieten pikken nog steeds naar zaad. Buiten, ergens boven de Zagros, trekken golven van vogels naar het noorden. De tentoonstelling vraagt je om te kijken naar wat er in die schaduw zweeft – en om te begrijpen dat de vogels die ernaar opvliegen, dat al heel lang doen.