Er waart opnieuw een opgewonden stilte door de kunstwereld. Zo’n stilte die je alleen hoort vlak vóór het geroezemoes losbarst. Dit keer is het geen nieuw opgedoken archiefstuk, geen verrassende restauratie, geen verloren signatuur die onder UV-licht tevoorschijn komt. Nee, dit keer is het een algoritme. Een AI-analyse die twijfelt. En twijfel, zo leert de geschiedenis, is vaak het begin van een heksenjacht.

Het onderwerp haalde de laatste dagen meer dan eens de krantenkoppen en nieuwszenders: werken die al decennia als originele Van Eycks beschouwd worden, worden plots in twijfel getrokken. De expert? Geen erudiete troglodiet die elke penseelstreek van de meester kent maar een model dat patronen herkent, pixels telt, verhoudingen vergelijkt en vervolgens een percentage uitspuwt. 86 procent en 91 procent negatief. Cijfers die zich gedragen als stigmata.

Alsof kunst zich ooit vrijwillig in cijfers heeft laten opsluiten.

De verleiding is groot. Technologie spreekt met de stem van zekerheid, zelfs wanneer ze aarzelend is. En dus verschijnen de koppen sneller dan de voetnoten. AI zaait twijfel over Van Eyck. Meester ontmaskerd? Het klinkt spannend, modern, onweerlegbaar. Maar precies daar begint het probleem: wanneer twijfel wordt verkocht als verdict, en nuance als zwakte.

Wie ooit echt voor een Van Eyck heeft gestaan - niet voor een reproductie, maar voor het paneel zelf - weet dat dit geen beeld is dat zich laat herleiden tot patronen. Het oppervlak draagt tijd. Niet alleen de tijd van het schilderen, maar ook die van rook, kaarsen, handen, verplaatsingen, restauraties, ideologische verschuivingen. Elk schilderij is een palimpsest. Wat ziet een algoritme daarvan? Craquelé, ja. Pigmentverdeling, zeker. Maar ziet het de stilte? De concentratie? De twijfel van de schilder zelf?

De kunstgeschiedenis heeft altijd met twijfel gewerkt. Attributie is geen exacte wetenschap, maar een langzaam gesprek tussen ogen, documenten, materiaal en ervaring. Een gesprek dat soms decennia duurt en zich voortdurend herijkt. Dat is geen zwaktebod, maar haar kracht. Wie nu doet alsof een AI-analyse dat gesprek kan beëindigen, verwart voor mij hulpmiddel met autoriteit.

En dan is er nog iets wat opvallend weinig wordt gezegd. Alsof het een schandaal zou zijn dat een werk misschien niet volledig door de hand van de meester is geschilderd. Alsof ateliers niet bestonden en samenwerking een moderne uitvinding is. Of het idee van een eenzame genie-kunstenaar niet vooral een negentiende-eeuwse projectie is. In het atelier van Van Eyck werd gewerkt, geleerd, gecorrigeerd. Meesters en handen liepen door elkaar. Dat maakt het werk niet minder rijk. Integendeel, zou ik zelfs durven beweren.

De zoveelste dreiging van ontbrekende expertise

Wat hier dreigt, is een verschuiving van kijken naar rekenen. Van langzaam lezen naar snel scoren. Van twijfel als intellectuele motor naar twijfel als clickbait. De kunstwereld heeft al genoeg last van versimpeling: sterren, prijzen, marktwaarde. Moeten we daar nu ook probabilistische oordelen aan toevoegen die zich voordoen als onweerlegbaar?

Dit alles pleit niet tégen technologie. Laat dat duidelijk zijn. Technische analyse, data, AI kunnen waardevolle vragen stellen, blinde vlekken blootleggen, hypotheses aanscherpen. Maar ze moeten hun plaats kennen. In dienst van het gesprek, niet als beul op de brandstapel.

Want een heksenjacht begint zelden met fakkels. Ze begint met cijfers die te luid worden uitgesproken en met een publiek dat vergeet dat kunst geen rechtbank is. Misschien is de echte vraag dus niet of deze werken door Van Eyck zijn geschilderd. Misschien is de vraag hoeveel onzekerheid wij vandaag nog verdragen.

En of we bereid zijn aandachtig te blijven kijken in een tijd die liever snel rekent dan traag leest.

Luister ook naar deze boeiende podcast van de Art Mystery Podcast: https://is-it-the-art-mystery-podcast.simplecast.com/episodes/is-it-a-van-eyck-etf2lGr3