Tussen kerstshoppen en existentie

Voor de zoveelste keer word ik ermee geconfronteerd wanneer ik buitenga in Antwerpen. De stad heeft zich opnieuw in haar kerstjas gehesen. Pleinen zijn ingenomen door houten chalets, lichtslingers overspannen straten die ooit gewoon doorgangen waren, en de geur van warme (en vooral sterke) drank hangt als een collectieve afspraak in de lucht. Antwerpen viert. Of simuleert toch overtuigend dat het viert.

Ik flaneer door de stad en merk hoe kijken opnieuw een andere betekenis krijgt. Alles wil gezien worden. Alles vraagt aandacht. Een kerstmarkt laat nu eenmaal weinig ruimte voor nuance. Ze is luid, gezellig en licht dwingend. Zelfs wie niet wil deelnemen, wordt opgenomen in het decor. Traagheid valt op. Stilstaan nog meer.

Net daar wringt het. Want terwijl de stad zich uitbundig presenteert, sluipt er een ander besef binnen. Dat van gemiste tentoonstellingen. Van kunstenaars en expo’s die ik me had voorgenomen te zien, maar die zich niet laten opdringen zoals een kraampje met glühwein. Kunst fluistert, kerstmarkten roepen. En ik sta ertussen, met de onaangename vaststelling dat aandacht ondertussen een schaars en duur goed is geworden.

Dit stuk begint dus niet in een museum of een galerie, maar op straat. Tussen de kerstmarkten van Antwerpen. Op het moment waarop buitengaan onvermijdelijk ook kiezen wordt. Tussen meedoen en ontsnappen. Tussen kerstshoppen en existentie.

Er is een moment, ergens tussen de derde kerstmarkt en het eerste schuldgevoel, waarop de kunstliefhebber zichzelf betrapt. Niet op een zonde, maar op een gedachte. “Ik ben dit jaar misschien wel te weinig gaan bekijken.” Deze onzinnige gedachte duikt op tussen twee etalages, wanneer de handen vol cadeautassen zijn en de ogen iets zoeken wat niet te koop is.

December is genadeloos. Ook al heeft T.S. Eliot ons ooit iets anders doen geloven. Alles vraagt om afronding. Het jaar moet dicht, de agenda leeg, de inbox beheersbaar. En ergens daartussen staat de kunst, geduldig maar niet onschuldig. Tentoonstellingen sluiten. Finissages lokken. “Nog tot en met…” is in deze weken geen informatie meer, maar lichte morele druk. Wie niet kijkt, mist. Wie mist, faalt. Of voelt zich daar toch even schuldig over.

Schuldgevoel als seizoensgebonden kunstvorm

De kunstflaneur beweegt zich in deze periode als een hybride wezen. Half consument, half pelgrim. In de ene hand een lijstje met cadeaus, in de andere een vaag verlangen naar betekenis. De stad helpt niet. Ze is verlicht, opgejaagd en permanent in de aanbieding. Kunst moet concurreren met glühwein, kerstliederen en kortingen die doen alsof ze iets te zeggen hebben. Hoe kan je daar als discreet kunstwerk weerwerk bieden?

Het schuldgevoel hoort bij het seizoen. Ik had meer moeten gaan kijken. Ik heb dat gemist. Volgend jaar echt. Het zijn zinnen die zichzelf elk jaar opnieuw overtuigend vinden. Ze vragen geen actie, alleen bevestiging. Schuld als bewijs van betrokkenheid, zonder de last van verandering.

Misschien is dat wel de paradox van de kunstflaneur: hij wil aandachtig zijn in een wereld die aandacht voortdurend versnijdt. Hij verlangt naar stilte, maar beweegt zich door ruimtes die ontworpen zijn om niets onopgemerkt te laten. Kijken wordt een ambitie, geen vanzelfsprekendheid.

Kijken op afspraak

Er zijn momenten waarop het bijna komisch wordt. De kunstflaneur die, tussen twee winkelbezoeken, “nog snel even” een tentoonstelling wil meepikken. Alsof kijken iets is wat je efficiënt kunt organiseren. Twintig minuten. Dertig, als het meezit. Daarna moet er door.

Het museumbezoek wordt een afspraak, geen ontmoeting. Iets wat in de dag past of eruit valt. Kunst onderwerpt zich zo aan dezelfde logica die ze eigenlijk wil ontregelen. Ook zij moet concurreren met agenda’s, openingsuren en looproutes. Zelfs verstilling vraagt een tijdslot.

En toch doen we het. We plannen het kijken omdat het alternatief erger is: niet meer kijken. Liever fragment dan afwezigheid. Het is geen nederlaag, eerder een vorm van pragmatisch idealisme.

Twintig minuten aandacht

En dan is er soms die andere scène. Een galerij waar het plots stil is. Geen muziek. Geen koopdrang. Alleen werken die wachten. Hier herinnert de kunstflaneur zich waarom hij ooit begon met kijken. Niet om bij te blijven, maar om even te verdwijnen. In een beeld. In een ruimte. In een vertraging die niets oplevert behalve zichzelf.

Twintig minuten kunnen hier onverwacht rekbaar worden. Minuten die niet tellen, maar blijven hangen. Aandacht is geen plicht meer, maar een toestand. Het lichaam vertraagt, de blik ontspant. De wereld buiten verdwijnt niet, maar verliest haar onmiddellijke aanspraak.

De ironie blijft. We lezen essays over traagheid op onze telefoon, terwijl we ons haasten naar de volgende afspraak. We citeren woorden als verstilling en aandacht, maar behandelen ze als agendapunten. Kunst wordt een ideaal dat voortdurend botst met de kalender.

Aan het einde van het jaar hoeft de kunst niet gered te worden. Ze vraagt geen samenvatting, geen evaluatie, geen belofte. Ze vraagt iets veel eenvoudigers en lastigers tegelijk: aanwezigheid. Al is het maar even. Tussen twee etalages. Tussen twee gedachten. Tussen kerstshoppen en existentie.