Overal om ons heen zien we het: een overvloed aan kunst die veilig, glad en voorspelbaar is. De echte confrontatie, het risico, het ongemak lijken verdwenen uit tentoonstellingszalen en op sociale media. Middelmatigheid is het nieuwe normaal. Tijd om deze sluipende tirannie aan de kaak te stellen.

Het is een fenomeen dat iedere kunstliefhebber herkent: een zaal vol werk dat technisch correct is, maar geestelijk leeg. Minimalistische installaties die eerder lijken op interieurdecoratie dan op kunst; abstracte schilderijen die eindeloos variëren in kleurvlakken zonder dat er iets raakt; conceptuele werken die vooral een idee uitstralen, maar waar het idee zelf al verwaterd is. Overal zien we eenzelfde patroon: kunst die veilig, voorspelbaar en – laten we het woord niet schuwen – middelmatig is.

Waarom dwalen mijn gedachten bij het schrijven steeds af naar de woorden van Salieri?

Marktlogica boven durf

Een deel van de verantwoordelijkheid ligt bij de hedendaagse marktlogica. Galeries programmeren tentoonstellingen rond thema’s die een gegarandeerd publiek trekken. Denk aan de eindeloze golf van werken over identiteit of klimaatverandering die visueel en conceptueel netjes binnen de verwachtingen blijven. Kunstenaars leren snel wat “werkt”: neutrale kleuren, symmetrische composities, referenties aan bekende iconen. Wie afwijkt, die experimenteert, wordt meestal niet uitgenodigd voor de grote platforms. Het systeem beloont middelmaat en straft durf.

Curatoren als bewakers van veiligheid

De rol van curatoren is problematisch geworden. Te vaak zien we tentoonstellingen waarin de curator vooral zijn of haar “merk” wil bevestigen. Het werk wordt geselecteerd op esthetische eenheid en herkenbaarheid, niet op kracht of diepgang. De gemiddelde bezoeker verlaat de zaal met een gevoel van oppervlakkigheid, maar zonder dat er iemand zegt dat dit een probleem is.

De digitale valstrik

Digitale platforms verergeren dit effect. Instagram en TikTok hebben een cultuur van instant gratification gecreëerd: kunst moet meteen werken, een onmiddellijke like genereren, een trending hashtag opleveren. Alles wat langzaam groeit, dat nadenktijd vereist of ongemakkelijk is, verdwijnt naar de marge. Zo wordt de middelmatigheid systemisch: een loop van veilig, herkenbaar en verkoopbaar.

De gevolgen zijn duidelijk: tentoonstellingen worden voorspelbare belevenissen. Kunstenaars passen zich aan, hun experimenten worden ingedamd. Conceptueel werk dat ooit kon schuren en vragen oproepen, verandert in een replicatie van eerder succes. Zelfs kunstenaars die durven, merken dat hun risico’s financieel en professioneel ontmoedigd worden.

Het enige antwoord is durf. Curatoren, verzamelaars en critici moeten opnieuw hun positie innemen: niet als facilitators van een veilige consumptie, maar als bewakers van een echte esthetische en intellectuele uitdaging. Kunst moet blijven schuren, vragen oproepen, falen en weer opstaan. Middelmatigheid mag niet langer de modus operandi zijn.

Het is aan ons allen – als publiek, als critici, als verzamelaars – om deze sluipende tirannie van middelmatigheid te doorbreken. Alleen zo kan kunst opnieuw haar taak vervullen: ontregelen, inspireren, en bovenal iets wezenlijk vertellen over de tijd waarin we leven.