Kunst die grenzen overschrijdt – Gesprek met Koen Vanmechelen

Sommige kunstenaars schilderen, anderen fotograferen en nog anderen wagen zich aan het koele marmer om een monumentum aere perennius te scheppen. Koen Vanmechelen doet het allemaal en voegt er nog een extra laag genetica aan toe. Niet alleen door het letterlijk samenbrengen van kippenrassen uit verschillende delen van de wereld – die in zijn Cosmopolitan Chicken Project symbool staan voor genetische en culturele diversiteit – maar vooral door het overstijgen van grenzen: tussen kunst en wetenschap, tussen filosofie en activisme, tussen lokale tradities en mondiale vraagstukken. En ook tussen museum en kunst…

‘Als de wereld complexer wordt, moeten musea opener worden. Maar dat botst met de realiteit.’

Koen Vanmechelen is geen conventionele kunstenaar die zich beperkt tot het atelier of de galerie, maar een conceptuele pionier die disciplines, ideeën en gemeenschappen met elkaar verbindt. Zijn kunst groeit, beweegt en transformeert voortdurend, gedreven door een diepgewortelde fascinatie voor evolutie en interactie.
In LABIOMISTA, zijn studio/evoluerend kunstwerk in Genk, gaat het er gemoedelijk aan toe. Samen met zijn medewerkers geniet hij van een kopje koffie na de lunch. Maar schijn bedriegt. Tijdens het interview licht Koens gsm voortdurend op. Hij is net terug van één van zijn Afrikaanse projecten en nu hengelt de rest van de kunstwereld weer naar zijn aandacht.
Zijn artistieke praktijk weerspiegelt de dynamiek van onze wereld. Voor hem is kunst geen object, geen stilstaand schilderij aan de muur, maar een levend proces dat de maatschappij in beweging moet brengen. ‘Mijn werk bevindt zich op de snijlijn tussen kunst, wetenschap, ondernemerschap en gemeenschappen,’ zegt hij. ‘Precies in die snijlijn gebeuren vaak de meest verrassende en diepgaande ontmoetingen.’

Van ei naar wereldvisie

Het Cosmopolitan Chicken Project, waarmee Vanmechelen internationaal doorbrak, begon als een eenvoudig idee: wat als je kippen uit verschillende landen met elkaar kruist? Wat gebeurt er met hun genetica? En belangrijker nog: wat zegt dat over de menselijke samenleving? Elke generatie van deze kosmopolitische kippen is sterker, gezonder en genetisch rijker dan de vorige. Het project is uitgegroeid tot een metafoor voor migratie, hybriditeit en culturele diversiteit. Vanmechelen benadrukt dat hij niet zomaar over diversiteit spreekt als modewoord. ‘Diversiteit is niet genoeg,’ zegt hij. ‘The global only exists by the generosity of the local.’ Met andere woorden: er moet een actieve wisselwerking zijn tussen het globale en het lokale. Anders verwatert het, of erger nog: het wordt een leeg begrip.

‘LABIOMISTA in Genk is geen klassiek museum, maar een levend ecosysteem waarin kunst, natuur en wetenschap samenvloeien.’

De kunst van Vanmechelen draait rond de ontmoeting tussen het eigene en het vreemde, het bekende en het onbekende. Dat principe trekt hij door in zijn hele kunstpraktijk, waarin hij samenwerkt met wetenschappers, filosofen, biologen en gemeenschappen van over de hele wereld. Of zoals hij het zelf omschrijft: ‘Ik kruis niet alleen kippen, maar ook ideeën en disciplines.

Kunst die de wereld omarmt

Zijn kunst overstijgt grenzen, letterlijk en figuurlijk. Met zijn team werkt hij samen met mu￾sea en universiteiten in Europa, Afrika, Azië en Zuid-Amerika. Zijn projecten overstijgen kunst en beïnvloeden wetenschap, milieu en maatschappij. In Noorwegen werkte hij samen met lokale boeren, kunstinstellingen en musea om een nieuwe kip te kweken die zowel genetisch als symbolisch de ontmoeting tussen culturen belichaamt. In het Spaanse Chillida Leku Museum gaat hij later dit jaar in dialoog met het sculpturale werk van Eduardo Chillida en zal hij levende wezens in een kunstcontext integreren. Zijn filosofie blijft dezelfde: de wereld is een netwerk van lokale identiteiten die met elkaar in dialoog moeten gaan.
En dan is er LABIOMISTA in Genk – geen klassiek museum, maar een levend ecosysteem waarin kunst, natuur en wetenschap samenvloeien. Lama’s en kippen scharrelen er tussen de kunstwerken, terwijl bezoekers nadenken over biodiversiteit en de toekomst van de mens. ‘Een museum van actieve kunst,’ noemt Vanmechelen het zelf. Het is een laboratorium waar ideeën in de praktijk worden gebracht en waar kunst een rol speelt in het vormgeven van
een nieuwe manier van samenleven.

Een interdisciplinair team: noodzaak

Vanmechelen benadrukt dat succesvolle samenwerking niet toevallig ontstaat, maar een proces is dat organisch groeit. Hierin is de rol van zijn team onmisbaar. De structuur binnen zijn organisatie heeft drie kernpijlers. In de eerste plaats is er de process manager die ervoor zorgt dat kunst en communicatie perfect in overeenstemming blijven, om de coherentie en effectiviteit te waarborgen. Vervolgens ligt er een grote verantwoordelijkheid bij de community manager die instaat voor de coördinatie van de verschillende foundations. Die richten zich op uiteenlopende maatschappelijke kwesties, zoals kinderrechten, fertiliteit en biodiversiteit. Ten slotte is er het beheer van de fysieke ruimtes waarin Vanmechelens projecten plaatsvinden, waaronder boerderijen en onderzoeksfaciliteiten.

Kunst als sociaal experiment

Vanmechelens kunst is niet vrijblijvend. Het is een instrument om de wereld te veranderen. De Open University of Diversity is sinds 2011 een intellectueel kruispunt, ideeënbank en ontmoetingscentrum waar wetenschappers, experts en kunstenaars samenkomen om te werken rond thema’s zoals migratie, identiteit en ecologie. Zijn projecten zijn geen louter esthetische objecten, maar maatschappelijke interventies.
Hij werkt met genetici om kippenrassen te beschermen, met biologen om bedreigde diersoorten te behouden, met filosofen om nieuwe wereldbeelden te ontwikkelen. Zijn kunst heeft impact op meerdere niveaus, en dat is precies de bedoeling. ‘Als kunstenaar kun je niet meer aan de zijlijn staan,’ zegt hij. ‘De wereld is te complex om kunst als iets passiefs te beschouwen.’

Geen kunst voor de markt of voor subsidies

Vanmechelen heeft zich nooit willen onderwerpen aan de limieten van de klassieke kunstwereld. Hij verzet zich tegen de afhankelijkheid van subsidies en de commerciële druk van de markt. In plaats daarvan bouwde hij zijn eigen structuren en gemeenschappen. Zijn praktijk draait niet om verkoopbare objecten, maar om processen en interacties.
Zijn visie contrasteert met de tendensen in de hedendaagse kunstwereld, waar instellingen vaak gedwongen worden om modetrends te volgen. ‘Ik doe wat ik vind dat ik moet doen,’ zegt hij. En dat heeft hem gebracht tot waar hij nu is: op het kruispunt van kunst, wetenschap en maatschappij, met een praktijk die blijft uitdijen en nieuwe vormen aannemen.

De toekomst van kunst: open of gesloten?

Vanmechelen stelt zich vragen bij de rol van musea in de toekomst. Zijn projecten doorbreken de klassieke definitie van wat een museum is. Hij vindt dat musea geen gesloten ruimtes mogen zijn, maar eerder dynamische plekken van uitwisseling. ‘Als de wereld complexer wordt, moeten musea opener worden,’ zegt hij. Maar dat botst met de realiteit: veel instellingen worden geleid door commissies die vastzitten in een keurslijf van beleidsregels en politieke correctheid. Vanmechelen trekt zich daar niets van aan en creëert zijn eigen alternatieven. In LABIOMISTA en in zijn andere internationale projecten bewijst hij dat kunst niet hoeft te worden vastgepind in statische ruimtes. Zijn werk leeft, ademt en blijft in beweging.

Kunst als een varend schip

Zijn kunst vergelijkt hij met een schip dat door de wereld reist. ‘Het is een ark,’ zegt hij, ‘een groot schip dat beweegt tussen de stad en de natuur, tussen het globale en het lokale.’
Met projecten als LABIOMISTA, zijn samenwerkingen met musea wereldwijd en zijn filosofie van het kruisen en verbinden toont Vanmechelen hoe kunst een actieve rol kan spelen in het vormgeven van de toekomst. Zijn werk is geen kunst om naar te kijken, maar om in te leven.

Dit artikel verscheen eveneens in Museumpeil #65
Geïnteresseerd in Museumpeil? Neem dan een abonnement.