De zintuiglijke poëzie van Bill Viola, beeldhouwer van de tijd

Bill Viola is een van de pioniers en meesters van de videokunst. Zijn werken zijn wereldwijd te zien in musea, kerken en andere bijzondere locaties. Nu is er voor het eerst in België een grote solotentoonstelling van zijn werken in museum La Boverie te Luik. De tentoonstelling Bill Viola: Sculptor of Time toont achttien video-installaties die de bezoeker urenlang kunnen onderdompelen in de thema’s en symbolen die zo herkenbaar zijn in Viola’s oeuvre.

De Amerikaan Bill Viola (1951) begon al in de jaren zestig te experimenteren met video als artistiek medium. Hij was gefascineerd door de mogelijkheden om tijd, ruimte, licht en geluid te manipuleren en te transformeren. Op zijn zoektocht liet hij zich hierbij niet alleen inspireren door verschillende spirituele tradities, zoals boeddhisme, soefisme en christendom, maar ook door de westerse en oosterse kunstgeschiedenis. Zijn werken gaan dan ook over de fundamentele vragen van het menselijk bestaan, zoals geboorte, dood, liefde, lijden, hoop en transcendentie.
Het is niet de eerste keer dat de stad Luik kennismaakt met Bill Viola. In 2011 kreeg hij van de Université de Liège een prestigieus eredoctoraat voor zijn bijdrage aan de beeldende kunsten. Een terechte waardering voor een oeuvre dat wereldwijd honderdduizenden nieuwsgierigen en kunstliefhebbers betovert. Na overzichtstentoonstellingen in talrijke wereldsteden is nu Luik aan de beurt. Zo krijgt het publiek de kans om het oneindige universum van zijn meeslepende en krachtige werken te ontdekken.

Van alle (kunst)markten thuis
De visionaire videokunstenaar presenteert in La Boverie werken die zowel technisch verbluffend als diepmenselijk zijn. Als pionier van de videokunst in de vroege jaren 70 heeft Viola een unieke grammatica voor bewegend beeld gecreëerd, doordrenkt van spirituele diepgang. Zijn werken doorbreken de conventies van Hollywood en traditionele media, waarbij het scherm het bevoorrechte medium wordt en de camera het oog dat de wereld vastlegt. Viola’s kunst raakt het onzegbare, verkent het heilige en prikkelt het mysterie, waarbij schaduw en licht, geesten en harten, onweerstaanbaar worden verheven. Zijn werken stimuleren introspectie, resoneren diep en dagen uit tot zelfreflectie, terwijl ze fundamentele thema’s als geboorte, leven en dood aansnijden. Bill Viola nodigt uit om de essentie van het mens-zijn te ervaren, waarbij tijd – sculpturaal bewerkt in zijn werken – ons bewust maakt van de tussenruimte tussen zichtbaar en gevoelig, aansporend tot diepgaande overpeinzing over de essentie van de dingen.

Spirituele oefening in kijken en stilstaan
De tentoonstelling omvat achttien monumentale werken uit Viola’s carrière van de afgelopen dertig jaar. Het werk Heaven and Earth toont de invloed van Nam June Paik. In een kleine nis steekt een houten kolom uit de vloer en zoldering. In de opening in het midden staan twee monitors naar elkaar gericht. Ze raken elkaar bijna aan. Het bovenste beeld toont een oude vrouw op de rand van de dood. Het contrast met de boreling van nauwelijks enkele dagen oud op het andere scherm kan niet groter zijn. Bezoekers worden uitgenodigd om zich op sleeptouw te laten nemen door deze krachtige visueel auditieve wereld van leven en dood. Viola’s werk is een wereld op zich, een ervaring die je telkens weer op een unieke en aparte manier moet beleven, omdat je het vanuit verschillende gezichtspunten kunt benaderen. Een bezoek aan de tentoonstelling wordt daarom geen kunsttheoretische beproeving, maar eerder een spirituele oefening. De diepte van deze reis is de maatstaf voor het grote talent van Bill Viola, een talent door de aanwezigen zeker gesmaakt wordt. Bezoekers moeten de tijd loslaten en zich laten meeslepen door de langzame, onweerstaanbare beeldenstroom. In een samenleving die wordt gedomineerd door beelden, snelheid en constante informatiestromen, biedt het werk van Bill Viola een rustgevend tegenwicht aan het lawaai en de woede van de wereld. Zijn monumentale en intieme benadering, krachtig vernieuwend en toch puttend uit oude bronnen en wijsheid, leert ons kijken, dromen, onszelf zoeken en ons laten meevoeren door onze zintuigen.

Ieder werk een eigen wereld
Viola weigert zijn werk eenduidig te verklaren en laat de deur open voor vrije interpretatie. ‘Vrij’ betekent echter niet cerebraal; het is eerder gericht op een emotionele lezing die vragen oproept over de grondslagen van het menselijke bestaan. Terwijl hij zich verzet tegen simplificatie, herkennen we toch terugkerende thema’s die een lexicon vormen van zijn visuele poëzie die gebruik maakt van water, licht, vuur en wind als symbolen van verandering en transformatie.
De tentoonstelling begint en eindigt met twee imposante werken die Viola maakte voor de opera Tristan en Isolde van Richard Wagner. Fire Woman is het beeld vanuit de blik van een stervende man die staart naar een vrouwenfiguur die langzaam door het vuur verteerd wordt. In Tristan’s Ascension (The Sound of a Mountain Under a Waterfall) toont Viola hoe de man langzaam opstijgt in een regen van waterdruppels. De werken zijn gebaseerd op de laatste scène van de opera, waarin de geliefden sterven en herenigd worden in een andere dimensie. De beelden zijn vertraagd en vergroot, waardoor ze een hypnotiserend en dramatisch effect hebben. Het geluid is overweldigend en versterkt de emotie van de scène.
Tussen deze twee werken in, ontdekt de bezoeker een reeks van kleinere en intiemere werken, die vaak gebruik maken van de elementen water en vuur. Deze elementen hebben voor Viola een symbolische betekenis, die verwijst naar de dualiteit van het leven, de cyclus van de natuur, de zuivering van de ziel en de transformatie van de materie. In The Dreamers liggen zeven mensen in een ondiepe waterbak, hun ogen gesloten. Ze lijken
te dromen, maar we weten niet waarvan. Zijn ze levend of dood?

Universaliteit
Een van de meest ontroerende werken is The Quintet of the Astonished, waarin vijf mensen (een vrouw en vier mannen) ten prooi zijn aan een golf van intense emotie. We voelen bijna de verbazing, angst, verdriet, woede en mededogen op de gezichten en gebaren van de acteurs. Het werk is geïnspireerd op de voorstellingen van de kruisiging en de bewening van Christus. Viola wil echter geen specifiek verhaal vertellen, maar eerder een universele ervaring van menselijk lijden en empathie.
Mijn persoonlijke favoriet is de video The Encounter waarin ontmoeting en scheiding de hoofdrol spelen. Twee vrouwen wandelen op de toeschouwer toe. Even kruisen hun wegen en na een korte ontmoeting gaan ze elk hun eigen weg verder. De beelden roepen de herinnering op van Abramovic en Ulay die elkaar op de Chinese Muur ontmoeten en dan verder wandelen, elk hun eigen weg, niet langer samen.
Het is moeilijk om niet enthousiast La Boverie te verlaten. De tentoonstelling van Bill Viola in Luik is een unieke kans om kennis te maken met de videokunst van een van de grootste hedendaagse kunstenaars. Zijn werken zijn niet alleen visueel verbluffend, maar ook diepzinnig en ontroerend. Ze raken aan de essentie van het leven en nodigen ons uit om onze eigen betekenis te vinden. Bill Viola is een beeldhouwer van de tijd, die ons leert om anders te kijken en te voelen.

Bill Viola: Sculpture of Time, Museum La Boverie, Luik (B),
21 oktober 2023 t/m 28 april 2024
http://www.laboverie.com

Dit artikel verscheen eveneens in Beeldenmagazine.