Meer dan vijftig teksten ‘vloeiden’ vorig jaar uit mijn klavier. Interviews, impressies, analyses, … Waar haal je de tijd? Het is een vraag die me meer dan eens gesteld wordt. Op passie staat geen tijd, maar de vraag hield me wel bezig tijdens de feestdagen. Wordt schrijven een stramien? Zijn er verschillende manieren om kunstkritiek te beoefenen? Kan je kunstkritiek leren? En vooral, wat is zijn de eigenschappen van een goede kunstcriticus?

Een definitie van kunstcriticus is snel gevonden. Het blijkt dat een goede kunstcriticus iemand is die verschillende vormen van kunst kan waarderen en analyseren, zoals literatuur, schilderkunst, muziek, enzovoort. Het is ook iemand die haar/zijn eigen artistieke uitdrukkingen kan creëren, met behulp van verbeelding, geheugen en vaardigheden.

Volgens Vladimir Nabokov, naast een wereldberoemd schrijver zelf een gereputeerd criticus, moet een goede kunstcriticus drie kwaliteiten hebben: een verhalenverteller, een leraar en een betoveraar. Een verhalenverteller is iemand die een boeiend verhaal kan maken, met behulp van woorden, beelden en geluiden. Een leraar is iemand die zijn kennis en inzichten kan delen, met behulp van logica, bewijs en voorbeelden. Een betoveraar is iemand die een betovering kan uitspreken over de lezer, met behulp van stijl, emotie en creativiteit. Nabokov suggereert ook dat een goede kunstcrticus een combinatie moet hebben van artistiek en wetenschappelijk temperament. Artistiek temperament is het vermogen om ontvankelijk, intuïtief en empathisch te zijn. Wetenschappelijk temperament daarentegen laat toe om kritisch, rationeel en objectief te zijn. Het is belangrijk om deze twee aspecten in evenwicht brengen, en niet de een de ander laten overheersen.

Er wordt veel verlangd van een kunstcriticus

Om een goede kunstcriticus te worden, moet men veel verschillende soorten kunst lezen, uit verschillende periodes, culturen en genres. Men moet natuurlijk in de eerste plaats oefenen met schrijven, maar ook tekenen, zingen, of een andere vorm van artistieke expressie kunnen bijdragen tot andere, diepere -en dus betere- inzichten. Men moet ook open staan voor feedback en kritiek, en begeleiding/input zoeken van andere critici, en leren van hun perspectieven en ervaringen. Een goede kunstcriticus is altijd nieuwsgierig, open-minded en bereid om te verbeteren. Met andere woorden, een criticus is een mythisch wezen dat geen slaap nodig heeft en in constante dialoog treedt met zichzelf en de buitenwereld.

De beste kritiek, en die is zeldzaam, doet overwegingen omtrent inhoud opgaan in overwegingen omtrent vorm. (Susan Sontag)

De ene kunstkritiek is de andere niet

Tot homines, quot sententiae. Het is dan ook logisch dat verschillende ideeën en karakters leiden tot verschillende soorten kunstkritiek, afhankelijk van het doel, de methode, de stijl en de context van de beoordeling. Persoonlijk onderscheid ik volgende soorten:

• Beschrijvende kunstkritiek richt zich op het objectief en nauwkeurig beschrijven van een kunstwerk, zonder te oordelen of te interpreteren. Het doel is om de lezer een duidelijk beeld te geven van wat het kunstwerk voorstelt, hoe het is gemaakt, en welke elementen het bevat. Een voorbeeld van beschrijvende kunstkritiek is de informatie die je vindt op het bijschrift van een museum of galerie, of in het bijschrift van een kunstboek.
• Analytische kunstkritiek richt zich op het onderzoeken en verklaren van de vorm, de inhoud, de functie en de betekenis van een kunstwerk. Het doel is om de lezer te helpen het kunstwerk te begrijpen, te waarderen en te evalueren. Een voorbeeld van analytische kunstkritiek is het gebruik van de vijf basiselementen van kunst en ontwerp (lijn, kleur, ruimte, licht en vorm) om de compositie, de stijl, de techniek en de expressie van een kunstwerk te bespreken.
• Interpretatieve kunstkritiek richt zich op het onthullen en verdedigen van de persoonlijke mening, de visie, de ervaring en de emotie van de criticus over een kunstwerk. Het doel is om de lezer te betrekken, te inspireren en te provoceren. Een voorbeeld van interpretatieve kunstkritiek is het gebruik van argumenten, voorbeelden, citaten, vergelijkingen en contrasten om de boodschap, de bedoeling, de invloed en de impact van een kunstwerk te ontrafelen.
• Evaluatieve kunstkritiek richt zich op het bepalen en beargumenteren van de waarde, de kwaliteit, de originaliteit en de relevantie van een kunstwerk. Het doel is om de lezer te informeren, te adviseren en te overtuigen. Een voorbeeld van evaluatieve kunstkritiek is het gebruik van criteria, normen, verwachtingen en vergelijkingen om de sterke en zwakke punten, de verdiensten en gebreken, de successen en mislukkingen van een kunstwerk te beoordelen.

Naast deze vier soorten kunstkritiek, zijn er ook andere manieren om kunstwerken te beoordelen, zoals cultuurkritiek, ethische kritiek, feministische kritiek, postkoloniale kritiek, enzovoort. Deze soorten kunstkritiek houden rekening met de sociale, politieke, historische en culturele context van de kunstwerken, en de rol en verantwoordelijkheid van de kunstenaars en de critici.

Ik wil ten slotte nog de aandacht vestigen op twee boeiende artikels over kunstkritiek. In een eerste artikel uit 2013 zoomt Laurence Scherz voor Rekto Verso in op Kunstkritiek 2.0 en vervolgens gaat Christophe Van Gerrewey in De Witte Raaf editie 217 (mei-juni 2022) op zoek naar de ideale kunstcriticus. Een zoektocht die je meeneemt in de voetsporen van o.a. Charles Baudelaire, Virginia Woolf en Walter Benjamin.