Vijf eeuwen lang heette ze "de dochter van". Nu heet hij "Vader". "Van Hemessen & Vader" in het Snijders&Rockoxhuis is een tentoonstellingstitel met de kracht van een kleine paleisrevolutie: zonder bloed, met een ampersand.

In de kunstgeschiedenis zijn we vaders gewend met zonen in hun kielzog, Bruegel de Oude en de Jonge, ateliers die als firma's van vader op zoon overgingen met een ampersand als handdruk tussen de generaties. Hier gaat de familienaam naar de dochter en wordt de vader een functie. Jan van Hemessen, deken van het Sint-Lucasgilde en leverancier van altaarstukken aan half Antwerpen, staat op de affiche als familierelatie. Ik vermoed dat hij er weinig moeite mee zou hebben. Met zijn echte naam signeerde hij nooit. Hij heette Jan van Eycke, wat in het Antwerpen van 1530 een wat verwarrende naam was om onder een schilderij te zetten. Dus koos hij voor "Jan de Hemessen", naar het dorp Hemiksem waar zijn familie stenen bakte. Het was minder een handtekening dan een merk. Wat uit zijn werkplaats in de schaduw van de Handelsbeurs kwam, droeg dat merk, ongeacht wiens hand het penseel had vastgehouden.

zaalzicht (c) KBC- Museum Snijders&Rockoxhuis

Zo leert men schrijven

Wie de kunstflaneur volgt, fronst misschien even. Ik schrijf immers meestal over kunstenaars die nog terugmailen. Deze keer koos ik er twee die al bijna vijf eeuwen niet meer antwoorden, en tot mijn verbazing stelde ik dezelfde vragen: wiens hand was dit, wiens naam staat eronder, en wat stond er eerst. Ik kwam binnen via de Keizerstraat, in het huis van een burgemeester die verzamelde zoals anderen ademen, en het eerste waar ik bleef staan was geen schilderij maar een stadsplan. Een houtsnede uit 1565, Antwerpen in vogelvlucht, gezien vanuit het oosten, met letters erop gestrooid als kruimels voor wie de weg wil terugvinden: A voor de Handelsbeurs, B voor het atelier, C voor het huis waarin ik stond. Ik ben een flaneur. Ik lees een stad graag eerst op papier. Een kaart is bovendien eerlijk over haar makers: ze is altijd het werk van vele handen.

Curator dr. Maarten Bassens werkt voor deze expo als een restaurateur die geen vernis verwijdert maar gewoonten: de gewoonte om een schilderij één hand en één naam toe te kennen. Wie dat penseel vasthield, is precies de vraag die hij deze tentoonstelling laat stellen. Catharina, de jongste dochter, leerde het vak net als haar broers Hans en Gillis in het atelier van haar vader. Vandaag kennen we haar als een van de eerste vrouwen in Europa die haar werk signeerde.

Haar vroegste signatuur lijkt op die van haar vader, merkt een zaaltekst op. Zo leert men schrijven: door na te tekenen wat er voor je ligt. Nog lang na haar dood tekende iemand op zijn beurt háár signatuur na, over een overschildering heen, op Portrait of a Man (1552) uit de National Gallery in Londen. Iemand vond haar naam dus de moeite van het kopiëren waard. Ook dat is een vorm van roem.

Onder de verf

Deze zomer schreef ik over Pentimenti, de brieven over pigment, licht en troost die Stephan Vanfleteren en Martine Gosselink elkaar stuurden. Sindsdien kijk ik anders naar schilderijen. Ik tracht erdoorheen te kijken. Pentimento is Italiaans voor berouw. Het is de plek waar de schilder van gedachten veranderde, een arm verlegde of een hoofd iets meer naar het licht draaide, en waar die oude beslissing na eeuwen als een schim door de bovenste verflaag terugkomt. In het Rockoxhuis hangt nauwelijks een paneel zonder zo'n tweede leven eronder. Zonder het zo te noemen is dit een tentoonstelling over spijt. Ik weet waarover ik spreek. Ook deze tekst begon met een andere openingszin, die ik na één keer herlezen saai vond en overschilderde. Hij zit er nog onder. Wie goed kijkt, ziet hem.

Neem de Rust op de vlucht naar Egypte, het paneel waarmee Catharina zich op het hoogtepunt van haar kunnen toont. Het reisde uit Den Haag, waar het in langdurige bruikleen in het Mauritshuis hangt, het huis van Gosselink. Maria houdt het kind tegen zich aan, het kind heft een zegenende hand, en Jozef sjokt met een ezel door een landschap van kronkelpaden, een verscholen dorp en blauwe bergen. Onder dat alles knielt een andere vrouw, zo toonde het technisch onderzoek: het onafgewerkte portret van een biddende dame, door Catharina zelf overgeschilderd. Wie ze was, weet niemand. Misschien een opdrachtgeefster die afhaakte, misschien een idee dat niet werkte, misschien gewoon een paneel dat te duur was om weg te gooien. Ze bidt nu al bijna vijf eeuwen in het donker onder de Heilige Familie. Als boetedoening mag dat tellen.

Verhaal van de twee Hiëronymussen

Of neem de Hiëronymussen. Geen heilige keert in het werk van Jan van Hemessen vaker terug: als geleerde, als kluizenaar, als boeteling, naakt of gekleed, groot of klein, eigenhandig of uit het atelier. Hij was een vrome heilige en een betrouwbaar product. Twee van hen hangen hier naast elkaar, een origineel en zijn kopie, als een tweeling waarvan lang de verkeerde de erfenis kreeg. Het ene paneel behoorde ooit toe aan Nicolaas Rockox, die het vermoedelijk van zijn grootouders had geërfd: een kalende kerkvader in dieprood, verzonken in gebed in zijn studeervertrek. Het andere hield eeuwenlang zijn plaats warm. Na de dood van Rockox in 1640 werd zijn verzameling verkocht ten bate van de armen, en de Hiëronymus raakte uit beeld. Later meende men hem teruggevonden te hebben in een paneel uit de eigen collectie van het museum, en het bewijs leek overtuigend. Linksonder stond een signatuur, en het paneel toonde verschillende pentimenti, plekken waar de schilder van gedachten was veranderd. Een kopiist volgt, zo redeneerde men, alleen een meester twijfelt.

Tot het echte origineel opdook, generaties lang verborgen in een buitenlandse adellijke verzameling. Daarna liet infrarood zien wat er met de kopie gebeurd was: een ateliermedewerker had de compositie eerst nauwgezet overgenomen en pas tijdens het schilderen hier en daar bijgestuurd. Ook de kopiist had dus spijt gehad. De signatuur linksonder, zo meldt het label droogjes, is niet eigenhandig. Ze stond er toch, en ze werd geloofd. Het is een van de mooiste ironieën die ik dit jaar in een museum tegenkwam: een kerkvader die zijn leven verdeelde tussen boek en boete, op een paneel waarvan zelfs het berouw niet van de meester was.

Wie wil weten wie er werkelijk schilderde, kan beter niet naar de twijfel kijken. Beter naar wat er onverstoorbaar blijft staan. Een ezel, bijvoorbeeld.

zaalzicht (c) KBC- Museum Snijders&Rockoxhuis

De ezel

Andere bezoekers volgden de audiogids. Ik volgde een ezel. Ik liep heen en weer tussen twee panelen, zoals je doet wanneer je een vermoeden hebt en het niet hardop durft te zeggen, tot een suppoost glimlachte, alsof hij het dier ook al eens had opgemerkt en blij was dat iemand anders het eindelijk zag.

In Jan van Hemessens laatste bekende werk, de monumentale Christus verjaagt de kooplieden uit de tempel uit 1556, vliegen munten, rekenboeken en koopwaar door de lucht en zoeken handelaars in paniek de uitgang. Rechtsboven, boven het gedrang, staat een muildier dat ik al eerder had gezien. In Catharina's Rust op de vlucht loopt het geduldig achter Jozef. In de tempel staat het onverstoorbaar tussen de geldwisselaars. Voor zover ik kan zien is het dier het enige wezen dat beide schilderijen van binnenuit kent, en het zwijgt zoals alleen ezels kunnen zwijgen. Toch is het misschien de beste getuige die we hebben.

Niemand weet wat er staat

De zaalteksten suggereren dat Catharina de achtergrondfiguren van haar vaders grote stukken mee uitwerkte. Bij Christus en de overspelige vrouw rijst dezelfde vraag: de verstilde voorgrond botst er met de opgewonden meute daarachter, alsof twee handen elkaar net niet raakten. Achter Christus, tussen de omstaanders, in de menigte die de eerste steen wil werpen: daar zou de dochter staan. Niet als figuur, maar als hand. Christus buigt zich intussen voorover en schrijft vreemde tekens op de tegelvloer, die geen zaaltekst ontcijfert. Het is de enige tekst in deze tentoonstelling waarover niemand twijfelt wie hem schreef. Alleen weet niemand wat er staat.

Eén keer trad Catherina zelf naar voren. In 1548, het jaar waarin haar vader deken van het Sint-Lucasgilde was, schilderde de twintigjarige Catharina zichzelf aan de ezel. Weer een ezel. Deze keer de houten soort, en voor één keer stond zij er vooraan. Het is het vroegst bekende zelfportret van een kunstenaar die zichzelf schilderend afbeeldt. Een vrouw schreef dus de eerste bladzijde van een genre waarin later vooral mannen zouden poseren. Ze kijkt ons aan met penseel en palet in de hand, en het opschrift laat geen ruimte voor twijfel: "Ik, Catharina van Hemessen, schilderde mijzelf." Die twijfel zat wel in de verf. Onder het oppervlak verschoof ze haar houding en corrigeerde ze haar gelaat. Het langst aarzelde ze over haar eigen gezicht. Dat lijkt me de eerlijkste vorm van zelfportret.

In hetzelfde jaar schilderde ze haar zus Christina aan het virginaal, in rood fluweel en zwart brokaat, als pendant. Schilderkunst en muziek, de zusterkunsten, naast elkaar aan de muur, door zussen in beeld gebracht. Over Christina weten we nauwelijks meer dan haar trouwdatum. Over Catharina weten we niet veel meer. Dat ze kon schilderen, weten we ondertussen wel.

De tempel

In 1556 vertrok Catharina met haar man, de organist Christiaen de Morien, naar Spanje in het gevolg van Maria van Hongarije. Haar laatste gedateerde schilderij stamt uit dat jaar. In datzelfde jaar schilderde vader Jan zijn tempel in zijn laatste woning, die op de stadskaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 netjes staat aangeduid. Na Maria's dood keerden Catharina en haar man terug, ze trokken naar 's-Hertogenbosch, en eind 1565 raken we hun spoor bijster.

Ze verdween zoals de biddende vrouw onder haar Rust op de vlucht: niet uitgewist, wel onder de lagen van de tijd.

Ik verliet het Rockoxhuis met die kaart in mijn hoofd. Langs de Sint-Jacobskerk, waar Catharina trouwde en het drieluik normaal gezien hangt, en via de Borzestraat, waar het atelier stond, naar de Meir. Waar Jan zijn laatste jaren woonde en Christus de kooplieden uit de tempel joeg, staat vandaag de Stadsfeestzaal, een verguld winkelpaleis. Onder de koepel slenterden mensen met tassen. Ik kocht niets. Een flaneur koopt niet, hij kijkt, en dat is zijn manier van boete doen. De kooplieden zijn teruggekeerd. Deze keer worden ze niet weggejaagd.

zaalzicht (c) KBC- Museum Snijders&Rockoxhuis

Van Hemessen & Vader. Het Antwerpse atelier van Jan en Catharina van Hemessen
Waar: Museum Snijders&Rockoxhuis, Keizerstraat 10, 2000 Antwerpen
Wanneer: 15 oktober 2026 tot en met 31 januari 2027.
https://www.snijdersrockoxhuis.be/agenda/tentoonstellingen/verwacht/510-van-hemessen-en-vader
https://www.lannoo.com/nl-be/kunst-fotografie/van-hemessen-vader-9789059967045


Ontdek meer van Kunstflaneur.be

Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.