Zwanenzang op een dubbele trap bij Fred&Ferry

Socrates wist het al. In Phaedo vertelt hij zijn vrienden dat zwanen het mooist zingen vlak voor ze sterven. Niet uit verdriet, maar uit vreugde. Ze weten waar ze naartoe gaan. Het is een troostrijk beeld voor een man die straks de gifbeker drinkt. De bioloog is minder poëtisch. De knobbelzwaan is stom. Hij sist hooguit, en dan meestal naar wandelaars met brood.

Ik denk aan die bewuste zwaan als ik de trap op loop bij Fred&Ferry. Op 13 december sluit de galerie definitief haar deuren. De laatste tentoonstelling heet Swan Songs. Meervoud. "Niet de meest originele titel om een einde te markeren," geeft Frederik toe. Hij zegt het zonder spijt. Het meervoud maakt het verschil. Hier zingen vijftien zwanen, en geen enkele klaagt.

Vijftien kunstenaars, elk met een werk dat voor deze gelegenheid werd gekozen of gemaakt. Antoine Waterkeyn, dan Zoro Feigl, dan Anne Van Boxelaere. Verder Maxime Brigou, Winnie Claessens, Jana Coorevits, Tramaine de Senna, Lydia Hannah Debeer, Liesbeth Henderickx, Julla Kroner, Mirthe Klück, Toon Leën, Thomas Verstraeten en Adrien Tirtiaux. En Robbert&Frank Frank&Robbert, die samen voor één tellen. In een galerie met zelf een ampersand in de naam verbaast dat niemand.

Maar de tentoonstelling speelt zich niet alleen af binnen de muren. Er loopt nog een tweede verhaal door de galerie, minder zichtbaar maar voortdurend aanwezig. Vijftien nummers vormen een playlist die naast de kunstenaarslijst is gelegd. Niet als soundtrack bij de werken, maar als een eigen lijn.

Wie de nummers na elkaar beluistert, hoort bovendien iets dat op een afscheid lijkt. Niet letterlijk, en gelukkig maar. Nude begint bij iets dat jarenlang onvoltooid blijft, The Rip beweegt naar een overgang, Paradise Circus naar hechting. Daarna komen onzekerheid, terugblik, aarzeling, het laatste, het uitspreken ervan, een onverwachte ruimte, vertrouwen, wat verborgen blijft, de omweg, begrenzing en uiteindelijk een stem. Met Dance Yrself Clean wordt de boel opengebroken. Loslaten is hier geen slotakkoord, maar een beweging. De playlist vertelt dus niet wat er bij Fred&Ferry gebeurde. Ze vormt een eigen verhaal, dat pas naast de kunstenaarslijn zijn betekenis krijgt.

Swan Songs, Fred&Ferry

Stoppen op het hoogtepunt

Een galerie die sluit, doet meestal denken aan een faillissement. Aan lege muren en een briefje op de deur. Hier niet. "We stoppen op het hoogtepunt," zegt Frederik. De reputatie zit goed. De kunstenaars worden gewaardeerd. "Het is een bewuste keuze."

"Quit while you're ahead," zeg ik.

"En niet iemand anders voor ons."

Een jaar hebben ze erover nagedacht. Ze gaven zichzelf tijd. Wachten tot na de volgende beurs, want soms volstaat iets kleins. Een duw in de rug. Die duw kwam niet. Art Brussels kwam wel, en daar zag Frederik wat hij al vreesde. Pastelkleuren. Kopie van kopie van kopie. Er zit altijd goed werk tussen, voegt hij er beleefd aan toe. Maar het was raar.

Frederik is bijna vijfentwintig jaar bezig. Zeventien jaar zat hij in het non-profitcircuit, in Breda en Antwerpen, gesubsidieerd door twee overheden. Aanvragen, verslagen, dossiers. Daarna volgden zes jaar in de commerciële galeriewereld. Hij kent beide kanten van het vak. Volgens hem is kunst voor veel mensen steeds meer onderdeel geworden van een bepaalde levensstijl. Iets dat past bij hoe we willen wonen en leven, en daardoor soms minder ruimte laat voor experiment of risico.

Ik heb daar mijn eigen theorie over. Comfort food bestaat, dus waarom geen comfort art? De wereld is al ingewikkeld genoeg. Dan is het begrijpelijk dat mensen soms kiezen voor iets wat vertrouwd voelt: kunst die mooi staat boven de sofa, die niet te veel vragen stelt en zich gemakkelijk laat inpassen in het dagelijks leven. Daar is op zich niets mis mee. Alleen vraag ik me af hoe lang die behoefte aan herkenbaarheid blijft duren. Misschien komt er vanzelf weer meer ruimte voor het onverwachte, voor werk dat wat schuurt of ons even uit onze comfortzone haalt.

Frederik knikt. Hij heeft er een jaar op gewacht. Nu wacht hij niet meer.

Wat niet boven de schouw hangt

Fred&Ferry is een galerie, en een galerie moet verkopen. Dat klinkt vulgair, maar het is de eerlijkste zin in dit vak. Toch toonde ze ook wat nauwelijks een plaats vindt in de klassieke galeriewereld. De lecture performances van Toon Leën, bijvoorbeeld. Een theater kan een voorstelling afkopen, een verzamelaar hangt geen lezing boven de schouw. Of het werk van Thomas Verstraeten. Dat was van in het begin een bewuste keuze: afwisselen tussen werk dat zich gemakkelijk laat tonen aan verzamelaars en werk waarvoor dat veel minder vanzelfsprekend is.

'Niets is onmogelijk,' zegt hij. 'Alles is verkoopbaar. Het hangt ervan af met wie je het gesprek voert.'

Mirthe Klück, Fred&Ferry

De doos

Het mooiste verhaal van de tentoonstelling gaat over een doos. Mirthe Klück ontdekte keramiek, en daarna een glazuur dat maar één man beheerst. Hij woont in Japan op een berg, bij wijze van spreken. Hij wou haar eerst niet. Ze bleef aandringen en kreeg uiteindelijk een jaar in de leer.

Dat jaar zit in dit werk. De patronen, de techniek, en vooral dat blauw, dat blijkbaar immens moeilijk te krijgen is. Het ziet eruit als een ufo. Ze bakte het een week voor haar terugreis. Er was een doos, al een jaar bewaard zonder duidelijke reden. Het werk paste er perfect in. Zo reisde het mee naar België. Nu staat die doos naast het werk. "Het is eigenlijk geen kunstwerk," zegt Frederik.

Ik blijf er langer naar kijken dan naar het blauw. Een doos, een jaar lang bewaard voor iets dat nog niet bestond. En dan past het. Misschien gaat afscheid ook zo. Je bewaart iets zonder te weten waarvoor, tot het moment zich aandient.

Bij Zoro Feigl beweegt alles. Zijn eerste tentoonstelling hier was een grote cirkel die ronddraaide en kantelde, vol bolletjes. Aan het werk in Swan Songs werkte hij zes jaar. Fred&Ferry bestond zes jaar. Ik zeg het niet tegen Frederik. Sommige rijmen laat je beter liggen.

Adrien Tirtiaux, Grand Chambord Interchange, 2025, Fred&Ferry

De dubbele helix

En dan de trap. Adrien Tirtiaux is ingenieur, architect en beeldend kunstenaar. Hij kreeg de vraag om boven en beneden beter met elkaar te verbinden. Het werd een dubbele helix, naar het voorbeeld van Chambord, waar Leonardo da Vinci meegewerkt zou hebben aan het ontwerp. Twee trappen rond één as. Langs de ene kant ga je naar boven, langs de andere naar beneden. Je kruist elkaar, maar je ontmoet elkaar niet.

Daar zit de hele tentoonstelling in. De kunstenaars hebben hun eigen chronologie. De muziek heeft haar eigen verhaal. Twee lijnen die naast elkaar lopen, elkaar voortdurend raken in betekenis, maar nooit helemaal samenvallen. De chronologie van zes jaar en de playlist die haar eigen gang gaat. Wat werd beleefd en wat blijft nazinderen. De galerie en de markt. Ze draaien rond dezelfde as en raken elkaar nooit. Dat is geen mislukking. Het is een constructie.

Aan het begin van ons gesprek had ik gezegd dat een galeriehouder die met je praat meer vertrouwen geeft dan een die naar zijn gsm zit te staren. Frederik was het met me eens. Halfweg de rondleiding gaat zijn telefoon. "Ik ga even mijn gsm opnemen." Hij verdwijnt naar beneden, ik blijf boven staan. We kruisen elkaar. We ontmoeten elkaar niet. Tirtiaux heeft goed werk geleverd.

Nazinderen

Op 13 december komt er een boek en sluit Lydia Hannah Debeer de tentoonstelling af met een performance. Vijftien kunstenaars, vijftien nummers, twee lijnen die elkaar zes jaar lang kruisten zonder samen te vallen. En toch is zelfs dat einde niet helemaal sluitend. Op Tidal staat nog een soort ghost track: It's Beginning to Rain Again van Little North. Geen officieel zestiende nummer, geen onderdeel van de vijftien, maar iets dat zich als het ware ná het einde aandient. Een kleine epiloog. De tentoonstelling eindigt, de playlist eindigt, de galerie sluit de deur — en toch klinkt er nog iets na. Dan begint het weer te regenen.

Socrates was een filosoof. Hij hoorde in de zwanenzang geen verdriet, maar verwachting. Dat is misschien een betere manier om naar een sluitende galerie te kijken dan naar een dichtslaande deur. De knobbelzwaan zwijgt. Fred&Ferry niet.

Swan Songs, Fred&Ferry