Van Matisse tot Scully, de Scharf-collectie

Monet – Cézanne – Matisse, The Scharf Collection
Kunstpalast Düsseldorf, 12 Mar – 9 Aug 2026

 Er komt een moment, aan het einde van een lange vakantie gevuld met musea en mijmeringen, waarop het oog niet meer vraagt maar ontvangt. Je bent te vol. Te blij. Je bent – en dat is het juiste woord – verzadigd, op de aangename wijze waarop een mens verzadigd kan zijn van goede wijn en betere stilte. Ik was in die toestand toen ik het Kunstpalast in Düsseldorf binnentrad, voor wat de slotakte van mijn reis zou worden: de Scharf Collectie, voor het eerst in haar geheel aan het publiek gepresenteerd, na meer dan een eeuw van relatieve geslotenheid.

Buiten lag de Rijn – breed, bedaard, onverschillig voor de drukte van kunsttoeristen en hun selfiemomenten. Ik had de persmededeling gelezen. Ik wist wat me te wachten stond: Monet, Renoir, Cézanne, Bonnard, Toulouse-Lautrec. Ronkende namen die je bijna op hun vertrouwdheid kunt afvinken. Maar de collecties die het meest leven, zijn zelden die welke hun aantrekkingskracht ontlenen aan de monumentaliteit van hun inventaris. Ze leven omdat er iemand achter hen staat –  of liever: vier generaties kunstverzamelaars, elk met hun eigen blik op de wereld en op wat ze van de schilderkunst verlangden.

De architectuur van het verzamelen

Otto Gerstenberg –  verzekeraar, directeur-generaal, en ergens daartussenin ook rusteloze kijker –  legde rond 1900 de basis voor wat nu de Scharf Collectie heet. Hij begon, zoals zovelen, bij het vertrouwde: Duitse en Nederlandse prenten uit de vijftiende en zestiende eeuw, stevig en overzichtelijk. Maar de verzamelaar die bij het bekende blijft, is eigenlijk geen echte verzamelaar. Gerstenberg bewoog zich met de jaren mee, richting de Fransen, richting het leven zelf –  Degas’ danseressen, Monets lichtveranderende water, Renoirs vlekkerige warmte. De fundamenten waren gestort.

Zijn dochter Margarethe redde het merendeel tijdens de Tweede Wereldoorlog –  een daad van zorg die even weinig heroïek vraagt als een moeder die een doos brieven in veiligheid brengt, maar even essentieel is. De collectie ging over op haar zonen, en van Walther Scharf en zijn gezin erfde de huidige generatie (René) Scharf zijn passie voor het Franse, aangevuld met een oog voor het klassieke modernisme en het abstract expressionisme dat hij tijdens zijn jaren bij Christie’s en het MoMA in New York scherpstelde. Collecties zijn geen objecten –  ze zijn biografieën.

Jazz, of: de taal van het uitsnijden

In een van de zalen stond ik oog in oog met Matisse’s Jazz (1947) –  niet echt een boek, niet echt een reeks schilderijen, maar iets daartussenin: twintig papiers découpés, in primaire kleuren uitgesneden en samengebracht in een portfolio die het modernisme in één vluchtig gebaar samenvat. Ik ben er lang bij blijven staan. Niet omdat ik er zo weinig van wist, maar omdat ik er zo veel van wist en het toch telkens opnieuw moet zien.

Icare –  het meest gereproduceerde blad, en daarom het meest gevaarlijke om nog echt te bekijken. De vallende man in het zwart, omringd door een felgele sterrenhemel, met dat kleine rode stipje ter hoogte van het hart. Matisse was in de tachtig toen hij dit maakte. Zijn ogen waren niet meer goed. Zijn handen trilden. Dus pakte hij een schaar en sneed hij –  niet het vet eraf, maar het licht erin. De découpage als gebaar van wie niet meer kan schilderen maar weigert te stoppen met kijken.

Er is iets wat me altijd treft aan Jazz: het is een artistenboek over het lichaam in beweging, over ritme en val en vlucht, en toch is het gemaakt door iemand die nauwelijks nog kon bewegen. De stilte van de studio en de roes van de jazz –  Matisse overbrugde die kloof niet door ze te ontkennen, maar door ze te belichamen. In die zin is Icarus geen verhaal over mislukking. Het is een verhaal over de onvermijdelijkheid van de val als voorwaarde voor de vlucht.

Generaties als methode

Wat me trof in de opbouw van de Kunstpalast-presentatie –  elf zalen, chronologisch doorlopend van de vroege negentiende eeuw tot het heden –  was niet de omvang, maar de continuïteit. De Scharf Collectie is geen museum: ze heeft geen educatieve plicht, geen representatieopdracht, geen raad van bestuur die beslissingsbomen tekent. Ze is het resultaat van vier generaties smaak, en smaak is nooit willekeurig. Ze verraadt altijd een visie op het leven.

In de laatste zalen hingen werken van Jonas Burgert, Katharina Grosse, Sean Scully –  namen die niet thuishoorden in het gezelschap van Monet en Bonnard, maar er toch niet mee braken. De dialoog tussen abstractie en figuratie waar René en Christiane Scharf vandaag mee bezig zijn, is niet de negatie van wat Gerstenberg ooit begon. Het is de voortzetting ervan langs andere wegen. Sam Francis, die in de jaren vijftig in Frankrijk verbleef en er Monet en Bonnard absorbeerde in zijn abstracties, was de brug. De Scharf Collectie laat zien hoe artistieke vernieuwing zelden een schone lei is –  ze is altijd ook een palimpsest.

Zonder slotakkoord

Ik ben lang in de zaal met Jazz blijven staan. De bewaker wisselt een blik met een collega. Ergens in de verte, achter drie deuren en een gang, hoorde ik het geroezemoes van een schoolklas.

Het is een eigenaardig gevoel –  te weten dat je kijkt naar iets dat gemaakt werd als daad van volharding, door een man die zijn handen niet meer vertrouwde maar zijn ogen nog altijd geloofde. En te beseffen dat je zelf ook aan het einde staat van iets: een vakantie, een reeks musea, een tijdelijke toestand van toegewijd kijken die morgen alweer overgaat in de gewone wereld van beurskoersen, KPI’s en vergeten namen.

Matisse sneed Icarus uit zwart papier. Het rode stipje op zijn borst –  het hart, of de wond, of beide –  hing midden in het geel. Ik dacht aan de generaties Scharf die dit boek hadden bewaard, hadden doorgegeven, hadden ingelijfd in een verhaal dat groter was dan henzelf. En ik dacht aan wat het betekent om iets moois te bewaren zonder het te bezitten –  om het door te geven aan wie daarna komt, met slechts één stilzwijgende instructie: blijf kijken.