Wat betekent het mens te zijn in een tijdperk waarin algoritmes meeschrijven aan kunst, zinnen afmaken en beelden genereren? Voor een antwoord op die vraag sprak Museumpeil met Christophe De Jaeger, oprichter en directeur van de organisatie Gluon. Vanuit zijn jarenlange ervaring op het snijvlak van kunst, wetenschap en technologie reflecteert hij over de rol die musea kunnen (en moeten) spelen in deze technologische versnelling. Een pleidooi voor traagheid, samenwerking en kritische verbeelding. In tijden van artificiële snelheid.

Wat doet Gluon precies?

‘Gluon is een elementaire kracht die deeltjes in een atoom bij elkaar houdt. De naam komt van Caroline Pauwels, de betreurde rector van de VUB. Ik vertelde haar dat ik kunstenaars, wetenschappers, ondernemers en studenten wilde samenbrengen, en zij suggereerde dat beeld. Gluon is dus eerder een incubator dan een platform. Een platform toont, wij brengen mensen samen om nieuwe projecten te ontwikkelen op het snijvlak van kunst, onderzoek en maatschappij. We stellen vragen die niet enkel binnen de cultuursector besproken worden, zoals: hoe bouwen we duurzame voedselketens? We werken met het kunstenaarscollectief Future Farmers, die een boerenboot bouwden om biovoedsel over het water van het Pajottenland naar Brussel te brengen. Een artistiek project dat mensen bewust wil maken van de oorsprong van hun voedsel. Zulke projecten zijn geen economische voorstellen, maar breken systemen open.’

Kritisch en creatief

Wat maakt Gluon anders dan andere culturele instellingen of onderzoekscentra?

‘Wij zijn klein en wendbaar. Geen olietanker, zoals grote musea. We kunnen snel beslissingen nemen, partners bijeenbrengen en midde￾len toewijzen. Dat geeft ons vrijheid, zelfs meer dan universiteiten of cultuurhuizen hebben. ‘We zijn project-based en werken samen met Europese en Vlaamse partners. Ons doel is tegelijk onder het maaiveld te blijven en speel- en denkruimte te creëren.’

Technologie speelt een grote rol in jullie projecten. Hoe positioneren jullie AI binnen die context?

‘We worden uiteraard beïnvloed door de sterke technologische ontwikkelingen, maar we linken die aan onderwijs en cultuur. Met leerkrachten, linguïsten en mediakunstenaars ontwikkelen we bijvoorbeeld het project Woorden worden Werelden, dat leerlingen kritisch en creatief laat nadenken over het gebruik van generatieve AI, maar ook over de rijkdom en kracht van de Nederlandse taal. Zo creëren ze in groep een eigen kritische song en kijken ze wat generatieve AI er vervolgens mee doet. We laten ze ook nadenken over nieuws.
Kunstenaars als Kasper Jordaens maken tools die nieuwsberichten herformuleren vanuit verschillende ideologische perspectieven – van extreemlinks tot extreemrechts. Zulke projecten brengen technologie op een andere manier binnen in het onderwijs.’

Hallucineren op basis van de collectie

Zijn er voorbeelden van AI-projecten die je artistiek inspirerend vond?

‘Het werk van Holly Herndon en Mat Dryhurst. Zij trainden een neuraal netwerk op basis van Britse koorliederen en creëerden nieuwe koorklanken. Ze lieten mensen meezingen in installaties, die dan door AI gegenereerde versies terugkregen. Ze werkten met het principe van “datatrust”: iedereen die mee￾werkte wist wat er met hun data gebeurde. Dat vind ik enorm vooruitstrevend. Ze denken niet alleen over cocreatie tussen mens en machine, maar ook over intellectuele eigendom.’

Hoe sta je tegenover het idee dat AI zelf kunst kan maken?

‘AI wordt gebouwd door mensen, zonder ons creëert het initieel niets. AI als autonome kunstenaar bestaat niet. De machine kan inspirerende dingen aanleveren, als ze goed getraind wordt door de mens uiteraard. Zoals het werk unsupervised van Refik Anadol: hij liet AI hallucineren op basis van de collectie van het MoMA. Maar de intentie komt altijd van ons. Een kunstenaar wil iets overbrengen, esthetisch, sociaal, emotioneel of politiek. Een machine niet, die ligt echt niet wakker van de mens . En stel dat die machine dan toch ooit superintelligent is dan zeker niet. De mens ligt toch ook niet wakker van het welzijn van een mier? Die gedachte komt van de briljante (computer)wetenschapper Douglas Hofstadter.’

Maar wat als je menselijke intentie in AI ‘invoert’?

‘Dan blijft het een menselijke creatie, enkel gegenereerd met behulp van een tool. We moeten ons overigens bewust zijn van hoe AI werkt. AI ziet en denkt niet zoals wij, maar is een puur wiskundig systeem dat werkt op basis van nullen en enen. AI vergelijkt en calculeert, maar voelt niets. Daar ligt het verschil. AI is ook niet bewust, maar dan begeven we ons op gevaarlijk filosofisch terrein. Er zijn belangrijke filosofen die ook ons bewustzijn in vraag stellen, met name de materialisten.’

Kentering

Hoe is de werking van Gluon sinds de invoering van AI geëvolueerd?

‘In 2019 werkten we aan een project met Luc Tuymans en Luc Steels. Toen was AI nog niche. Vandaag praat iedereen erover. We waren in België pioniers, maar het is een uitdaging om het te blijven. Meer werken rond “waarden” en “filosofie” voel ik aan als urgent. Bij die filosofische vragen rond bewustzijn kan je filosofen, neurowetenschappers, psychologen, biologen en anderen betrekken. We moeten ook kritischer zijn: welke rol wil Europa spelen in de wereld van technologie? Onze democratieën worden gekoloniseerd en politiek beïnvloed door Big Tech in de Verenigde Staten.’

Welke rol kunnen musea daarin spelen?

‘Musea of instellingen die traditioneel inzetten op hedendaagse kunst worden vandaag zelf nieuwsgierig naar technologie of samenwerkingen tussen wetenschap en kunst.

Zo vroeg Wiels ons om na te denken over kwantumtechnologie voor een tentoonstelling over magisch realisme. Dat is een kentering. Vroeger gingen wij naar musea. Nu komen zij naar ons. De tijd dat ArtScience-instellingen, zoals Ars Electronica, ZKM of Ircam, vooropliepen, is voorbij. Deze instellingen waren eind vorige eeuw de voorlopers, maar intussen leveren ook andere gerenommeerde instellingen een zeer kwalitatieve en originele bijdrage.’

Pluraliteit in denken en doen

Denk je dat AI-kunst elitair dreigt te worden, iets voor de happy few?

Christophe ‘Dat risico is er. Grote technologiebedrijven investeren massaal in AI en werken samen met topkunstenaars. Denk aan de Future Farmers die toegang kregen tot cutting-edge labs van Meta. We zien gelukkig ook kritische tegenbewegingen. Kunstenaars die AI niet zo￾maar als wondermiddel zien en ook ethische vragen stellen, bijvoorbeeld rond dual-use technologieën, zoals drones. We hebben geweigerd om te werken met swarming systems, waarin robots of drones collectief samenwerken, maar zonder centrale sturing. We willen daar een publiek debat over openen.’

Hoe zie je de toekomst van Gluon binnen vijf jaar?

‘De AI-euforie zal temperen. Singulariteit zie ik niet meteen gebeuren. Maar er komen wel enorme applicaties aan. Voor Gluon betekent dat nog meer complexe samenwerkingen tussen exacte en humane wetenschappen verkennen. We denken ook aan allianties met grote spelers – universiteiten, musea waar we de resultaten van onze werking aan het brede publiek kunnen tonen.’ ‘Zolang wij ons kritische en interdisciplinaire karakter maar behouden. Een goed voorbeeld was onze samenwerking met Bozar. Zij boden infrastructuur en zichtbaarheid, wij brachten experiment en inhoudelijke scherpte. Zulke modellen zijn nodig. Grote instellingen missen vaak mensen met technologische, ethische of filosofische expertise. Wij kunnen dat blijven aanreiken.’

Wat is volgens jou cruciaal voor de toekomst van cultuur en technologie?

‘Een goede governance-structuur. De juiste mensen aan tafel. Geen raden van bestuur vol dezelfde profielen, maar mensen met diverse achtergronden, leeftijden, competenties en ervaringen. De toekomst vraagt om pluraliteit in denken en doen. Kunst moet geen decor worden van de technologische hype, maar een plek waar we opnieuw durven nadenken over wat het betekent mens te zijn.’ 

Dit artikel verscheen eerder in Museumpeil 66 – najaar 2025.