Het zit ex-minister Luc Martens niet mee. Terwijl bitcoin flirt met de grens van 70.000 euro, bracht de gedwongen verkoop van zijn kunstcollectie amper een halve BTC op. De verkoop van de kunstcollectie zou dienen om de schuldenput die hij met zich meesleurt, gedeeltelijk te dempen. Quod non. Kopers hadden bloed geroken en kochten de werken niet alleen ver onder de prijs, maar ook onder de waarde.

Het zal je maar overkomen. Ik denk hier in de eerste plaats niet aan Martens, want dat is wellicht ‘eigen schuld, dikke bult’, maar wel aan de kunstenaars die hun werken afgehamerd zien aan prijzen die ver van hun artistieke waarde liggen. Het brengt me bij de vraag of we bij kunst wel kunnen praten over ‘waarde’ en ‘prijs’. Een persoonlijke reflectie doet me achteraf beseffen dat dit wel degelijk het geval kan zijn.

De waarde en prijs van kunst zijn twee intrigerende concepten die vaak met elkaar verward worden omdat ze vaak op verschillende manieren begrepen en geïnterpreteerd worden. In deze (beknopte) kritische reflectie wil ik voor mezelf ingaan op beide aspecten, waarbij ik wil onderzoeken waarom ze op bepaalde momenten elkaar beïnvloeden en op andere soms divergeren.

Nowadays people know the price of everything and the value of nothing.

― Oscar Wilde, The Picture of Dorian Gray

Sta me toe om in mijn eigen woorden de begrippen ‘waarde’ en ‘prijs’ te definiëren. De waarde van kunst is voor mij een subjectief gegeven, gekoppeld aan esthetische, emotionele, culturele of intellectuele betekenissen die het werk met zich meebrengt. Het kan een diepe emotionele impact hebben op de toeschouwer, een betekenisvolle boodschap overbrengen, of een reflectie zijn van de tijdgeest. Aan de andere kant is de prijs van kunst meer objectief en wordt vaak bepaald door de marktvraag en -aanbod, artistieke reputatie, trends, schaarste, en andere economische factoren.

Een mooi -en wellicht voor de hand liggend- voorbeeld van deze kloof tussen waarde en prijs vind je terug bij het werk van Vincent van Gogh. Tijdens zijn leven werd Van Gogh niet erkend als een waardevolle kunstenaar, en hij leefde in armoede. Na zijn dood kregen zijn werken de status van meesterwerken en werden voor enorme bedragen verkocht. De waarde van zijn kunst, gemeten in termen van de diepe emoties die het oproept en zijn invloed op de moderne kunst, is onschatbaar. Maar de prijs die ervoor wordt betaald op veilingen weerspiegelt meer de schaarste en de vraag van de kunstmarkt dan de intrinsieke waarde van het werk zelf.

Alles van waarde is weerloos – Lucebert

Een ander aspect van de waarde van kunst is de culturele en maatschappelijke betekenis ervan. Kunst kan dienen als een krachtig instrument voor sociale verandering, het stimuleren van dialoog en het onderzoeken van complexe kwesties. Neem bijvoorbeeld het werk van Banksy, wiens politiek geladen werken de aandacht vestigen op sociale onrechtvaardigheid, macht en politiek. De waarde van zijn kunst wordt niet alleen bepaald door de esthetiek ervan, maar ook door de boodschappen die ze overbrengt en de discussies die ze genereert in de samenleving.

De prijs van kunst wordt vaak beïnvloed door commerciële belangen en speculatie. Kunstwerken worden steeds vaker gezien als alternatieve investeringen in plaats van culturele artefacten, waardoor hun prijzen kunnen kunstmatig worden opgedreven door speculanten op de markt. Dit leidt onherroepelijk tot een vertekening van de werkelijke waarde van het werk en legt de nadruk op winst in plaats van artistieke verdienste.

NFT: from hero to zero

Herinnert u zich de NFT’s (non-fungible tokens) nog? In volle COVID-tijden verkocht Mike ‘Beeple’ Winkelmann zijn NFT Everydays: The First 5,000 Days voor 69.3 miljoen dollar. Hoeveel hoor ik je luidop denken? Voor een reeks bits and bytes? NFT’s stellen kunstenaars in staat om digitale werken te verkopen als unieke digitale items op de blockchain. Hoewel sommige NFT-kunstwerken artistiek innovatief en waardevol kunnen zijn, is de prijs die sommige van deze werken op veilingen halen vaak losgekoppeld van hun intrinsieke artistieke kwaliteit. Dit roept vragen op over de werkelijke waarde van deze werken en de duurzaamheid van de NFT-markt. Om mezelf te overtuigen gaf ik de zoekterm ‘nft worthless’ in. Enkele seconden later spuwde Google 167.000 resultaten uit. Nomen est omen.

Het is daarom wellicht belangrijk om een goed evenwicht te vinden tussen de waarde en prijs van kunst, waarbij de nadruk ligt op artistieke verdiensten en culturele betekenis in plaats van louter financiële winst. Een kunstwerk zou moeten worden gewaardeerd om zijn vermogen om emoties op te roepen, ideeën te verkennen en sociale verandering teweeg te brengen, in plaats van alleen maar te worden gezien als een investeringsmogelijkheid. Dit vereist een (her)waardering van hoe we kunst waarderen en beoordelen. Een verschuiving van de nadruk op de marktwaarde naar een meer inclusieve benadering die de diversiteit en complexiteit van artistieke expressie erkent, dringt zich op.

Een kunstverzamelaar vertelde me ooit dat kunst het beste rendement opleverde, een esthetisch rendement. Niet alle kunst zal in prijs stijgen, maar kunst die je met het hart kocht zal altijd haar waarde behouden.