Koen Vanmechelen: hoop houdt me wakker

Installation view of Seduzione, Uffizi Gallery, Florence (IT) © Koen Vanmechelen, photo by Francesco Allegretto

Het voortdurend evoluerende kunstproject LABIOMISTA van Koen Vanmechelen op de Zwartberg in Genk ademt anders dan een museum. Lama's. Condors. Ooievaars die in kolonie leven aan het eind van het park. En een kunstenaar die vier uur per nacht slaapt en desondanks de sereniteit uitstraalt van iemand voor wie evolutie geen abstract begrip is maar een dagelijkse werkelijkheid. Yves Joris ging met hem in gesprek. 

Het is een drukke periode voor Koen Vanmechelen (1965). Eerst was er de inhuldiging van de dertigste kruising van zijn bekende Cosmopolitan Chicken Project in het Baskische kunstpark Chillida Leku. Momenteel loopt de grote solotentoonstelling We Thought We Were Alone in Palazzo Rota Ivancich in Venetië. Er waren de inhuldiging van een beeldhouwwerk op de Chinese ambassade in Beijing en Kunst aan de Maas. Daarnaast is zijn werk te zien op groepsexpo’s in Ooidonk, Westende, Nijmegen en Shanghai. In september volgt nog de voorstelling van een nieuw boek.

Je hebt dit jaar een bijzonder druk tentoonstellingsseizoen en lijkt overal ter wereld op te duiken. Beschouw je dat als afzonderlijke tentoonstellingen, of is het één geheel op verschillende locaties?

De hoofdmoot ligt op Venetië, denk ik, voor dit jaar. We Thought We Were Alone. Dat is   eigenlijk het statement dat we al jaar en dag maken: we dachten dat we alleen waren, maar de vogels, de bloemen, de bijen, het gras en de bomen zijn er ook. We zijn vergeten dat dat onze compagnons zijn, en waarschijnlijk ook onze metgezellen om te overleven. Die tentoonstelling is zeer compleet, ze gaat van de ene kamer naar de andere. De andere tentoonstellingen zijn uiteraard ook belangrijk. In Nijmegen doet de Medusa opnieuw haar intrede, maar ook het Rijksmuseum toonde mijn werk in hun expo Metamorphoses. De Medusa is voor mij een iconisch werk. Dat is ook het werk waardoor ik in het Uffizi naast Caravaggio heb gestaan. Mijn Medusa's zijn nieuw symbolisme: ze praten over hoe de evolutie plaatsgevonden heeft.

De Medusa van de oudheid heeft slangenhaar. Wie geïnfecteerd wordt door het gif en naar haar kijkt, versteent. Maar de eerste medicatie was gemaakt van slangengif, in een lichte dosis. Als je de evolutie bekijkt, zijn de reptielen, de slangachtigen, vogels geworden. Het grote voorbeeld is de T-rex, die is eigenlijk een kip geworden. Daarom veranderen de slangenhoofden in mijn Medusa's in kippenhoofden. En dan ga je de Medusa op een heel andere manier percipiëren. De eieren zijn vandaag een belangrijk bestanddeel voor het aanmaken van medicatie, voor virussen en bacteriënkweek. Het slangengif heeft zich vertaald in eieren. De Medusa krijgt een helende functie, wordt een helende persoonlijkheid. En zo is zij ook de vrouw die opkomt voor haar eigen rechten in de evolutie van de tijd.

Nieuw symbolisme. Wat wil dat concreet zeggen, voor iemand die uw werk probeert te volgen?

Voor mij betekent dat evolutie. Er zijn dingen die we vroeger konden doen en zeggen, die we vandaag niet meer kunnen, omdat de omstandigheden waarin we leven anders geworden zijn. Dat gaat over adaptatie. Als we de adaptatie niet hebben van hetgeen wat er rond ons gebeurt, kunnen we niet verder. In het vakgebied waar ik in zit, de kunsten, heb je eigenlijk twee keuzes. Het is ofwel kitsch, ofwel kunst.

Kitsch is een geromantiseerde onwerkelijkheid, omdat ze zich afspeelt in de verleden tijd. Een valse romantiek, waarvan men denkt dat die evolutionair is. We zien dat vandaag in de wereld. Dat is een pushback. Kunst daarentegen heeft te maken met visie, die rechtstreeks toekomst in zich houdt. En ik begrijp niet waarom cultuur zo'n grote pushback krijgt. Alles wat we doen in de evolutie van de mensheid, het beter maken van de mensheid, is altijd gebaseerd op een culturele ontwikkeling.

Maar je ziet een enorme discrepantie. Voor kunst en cultuur zit er een pushback, terwijl aan de andere kant AI ons in een nieuw universum brengt.

Met alle grote evoluties kun je twee kanten uit, en dat is waarom ik werk met het symbool van de golem. De golem is evolutie, en de vraag is: wie bestuurt die evolutie? Wij nemen AI er snel bij, maar we verbinden haar aan economische groei. Dat is wel waar, maar we koppelen haar niet aan de culturele groei. En eigenlijk is het ook een culturele groei. Daar moeten we naar kijken.

Waar ik wel bang voor ben, is fake news. Dat beïnvloedt ons leven. We zijn het enige dier dat verhalen vertelt, maar ook verhalen verzint. Dat is supergevaarlijk, omdat die leugen de waarheid aan het worden is. De leugen is aanvaard op het hoogste niveau als waarheid. Als dat systeem zich vertaalt in artificial intelligence, dan heb je een gigantische supersnelheid die ons in een waas brengt, waarin alleen nog de chaos de weg kent.

Kunst heeft dat niet en zet zich altijd op de scharnierfunctie van wat kan misgaan of wat kan goedgaan. Constructie en destructie. Als je kijkt naar Rembrandt, de obscure kleuren: geen donker, geen zwart, je zit op het midden. Alle grote uitvindingen kunnen verschillende richtingen uitgaan. En dan is er kunst die waarschuwt voor de toekomst.

In de tentoonstellingen waarschuw je ook? De tentoonstelling in Venetië heet We Thought We Were Alone. Maar hier op LABIOMISTA komt Never Alone uit. Dat is voor mij een grote tegenstelling: aan de ene kant zeg je dat we dachten alleen te zijn, en in deze tentoonstelling zeg je: vergeet het, je bent nooit alleen.

LABIOMISTA is een kunstwerk in zijn totaliteit: de mix van het leven. In dit concept kun je niet zeggen we thought we were alone. We are never alone. Als je naar achter in het park wandelt, naar de ooievaars, zit de kolonie bij elkaar. Dat is migratie. We zijn van ver gekomen om hier te zijn. In mijn werk heb ik het dikwijls over diversiteit, over kruisen. Omdat diversiteit een gegeven is. En als ik zeg we thought we were alone, zeg ik eigenlijk: we waren fout. Want we were never alone.

Dus de ene tentoonstelling geeft het antwoord op de andere?

Het is de inspiratie voor wat we zouden kunnen zijn. Dat is iets anders dan een antwoord formuleren. Antwoorden formuleren is voor politici. Zij zeggen dat is de oplossing, en drie maanden later zeggen ze dat het eigenlijk niet de oplossing was.

In de kunst kun je zeggen: we were never alone. Dat is een feit. Net zoals: diversity is not enough. Diversiteit is een gegeven, maar alleen met diversiteit los je het niet op. Diversiteit moet een koppeling krijgen aan waar we mee bezig zijn. Mijn quote is daaruit voortgekomen: the global only exists by the generosity of the local. Het lokale veld is even belangrijk als het globale.

LABIOMISTA groeit ook de stad in. Is het de bedoeling dat de stad een kunstwerk wordt, of dat de stad het kunstwerk omarmt?

Ik heb LABIOMISTA in leven geroepen als een evoluerend kunstwerk waarmee een statement naar de gemeenschap gemaakt wordt. Mijn werk is altijd kunstvoorwerp én gemeenschap. Alle grote kunstmanifestaties, de biënnales, waar ook ter wereld, zijn altijd dat. Vanuit de kruising begint het broeden. Ik heb een community manager die we inzetten, samen met de stad, om rond LABIOMISTA projecten uit te zetten die de gemeenschap meetrekken.

Aan de lokale bevolking, waar 130 nationaliteiten leven, vroegen we in het kader van het project Mixed Menu Wallpaper: geef ons de recepten van je grootmoeder, je grootvader, je vader, je moeder. Dan heb ik een maquette gemaakt van de Boudewijnlaan en de gemeenschap uitgenodigd. Wat wil je op je gevel? Welke kleur? En nu kun je voelen en smaken wat er in die gerechten zit. Komkommers, tomaten, kruiden op de gevels, de gevels worden kleuren. Als je wilt, word je uitgenodigd bij iemand thuis in de Boudewijnlaan om te komen eten. Dat zijn projecten van het gebroede leven.

Vorig jaar was er het ook Wild Gene Festival, dat ik samen met Youssou N’Dour lanceerde. Er kwamen twintig muzikanten. Ik heb een schilderij gemaakt van negen meter terwijl het concert bezig was. We hadden 3500 bezoekers. Ook dit jaar betrekken we de gemeenschappen via een muzikaal project; de Portugese muzikant Omiri trekt de verschillende wijken van Genk in, en maakt muziek met de geluiden van een bakker die brood slaat, een fanfare die zingt, een kunstenaar die keramiek maakt, voetballers. In september vormt dat DNA van Genk de beat van een performance. Gemaakt voor en door de gemeenschap. Dat is fenomenaal.

Ik ben niet invasief. Als ik uitgenodigd word voor een tentoonstelling, wil ik de stad niet pakken. Ik ben een kunstenaar die de ruimte krijgt en die ruimte in het werk laat spreken. Mijn ambitie is een inspiratiebron zijn van hoe een samenleving zou kunnen zijn. Hoop geven aan de samenleving. Niet de zwartgalligheid overnemen, maar de inspiratie leiden naar de hoop. Ik geloof dat wij als mens de veerkracht hebben om morgen iets te betekenen. We moeten luisteren naar de omgeving.

Luisteren we nog genoeg?

Het grote probleem is dat we allemaal een megafoon gekregen hebben om te roepen. En we roepen maar. We wachten niet meer. Als Europa een probleem heeft, moet je een expertmeeting bijeenroepen en dan naar de publieke ruimte, niet omgekeerd. Anders krijg je een Brexit: iedereen is miscontent.

Op 9 september wordt een nieuw boek voorgesteld: We Thought We Were Alone. Wat is de waarde van een boek nog in een digitale wereld?

Digitale dragers zijn niet tastbaar. Ze zijn een archief. Maar als iets tastbaar wordt, dan vind ik het echt. Het tastbare brengt alle zintuigen in beweging. Alles begint te leven. Alles begint zich te manifesteren. Een boek is nog altijd belangrijk. Wat moeten mensen die blind zijn? Die moeten iets aanraken om te kunnen begrijpen. Tastbaarheid is heel belangrijk.

Wat houd je wakker?

Hoop. Hoop is niet transactioneel. Ik denk dat alles wat transactioneel is, haar in de weg staat. Als we nog altijd iets kunnen doen omdat we vinden dat we het moeten doen, dan blijft er dynamiek in de maatschappij. Valt dat weg, dan verliezen we veel meer dan we denken.

Dat klinkt eerder negatief.

Nee. Ik geloof in een heropstanding van de wereld. Ik geloof in evolutie. Maar we moeten het trachten te begrijpen. En daarom is kunst zo belangrijk: in één en hetzelfde werk kun je de constructie en de destructie voelen. Als je dat kunt waarnemen, weet je wat je moet doen. Ik snap niet waarom dat niet beter bestudeerd wordt.

Omdat het, zoals je zegt, niet transactioneel is. Alles heeft een prijs.

Precies. En dat is misschien wel het mooiste bewijs dat kunst noodzakelijk is.

Koen Vanmechelen (°1965) is kunstenaar en initiatiefnemer van het Cosmopolitan Chicken Project en LABIOMISTA in Genk. Wie het Cosmopolitan Chicken Project nog niet kent, vindt een uitgebreide introductie in ons gesprek uit 2020: This is not a chicken. We Thought We Were Alone, zijn eerste grootschalige sculpturale solotentoonstelling in Venetië, is te zien in Palazzo Rota Ivancich tot 22 november 2026, samenvallend met de 61ste Biënnale van Venetië.

Dit artikel verscheen eveneens bij OKV.