Het boek arriveerde vóór de tentoonstelling. Dat is niet onbelangrijk. Want het boek - honderdvijftien exemplaren op Munken-papier, vijftig genummerd en gesigneerd, grafisch ontworpen door Florence Van Acker en gedrukt door Zwartopwit - is zelf een kunstwerk. Niet als luxueus curiosum, maar als denkoefening: een reeks van achttien openslagen waarop telkens aan de linkerzijde één woord staat en aan de rechterzijde één schilderij. Eén woord, één doek. De eenvoud is misleidend.

De woorden zijn van James Joyce. Meer precies: het zijn de achttien neologismen die Joyce verspreide over de achttien hoofdstukken van Ulysses, woorden die hij uitvond, samensmolt, uitrekte of gewoon liet klinken tot ze iets nieuws betekenden. Snotgreen. Scrotumtightening. Omphalos. Lugugugubrious. Tattarrattat. Joyce was, schrijft Laurent de Sutter in de bundel, de maker van hapaxen: woorden die slechts één keer voorkomen, die verdwijnen in de nacht van de literatuur zodra ze zijn uitgesproken. Herhaling bestaat niet. Het gelijke, het identieke, het eeuwige: niet-bestaand. Alleen de eerste keer die tegelijk de laatste is.

Xavier Noiret-Thomé (Charleville-Mézières, 1971) nam die woorden en maakte er schilderijen van. Achttien doeken, gemengde technieken op linnen, zestig bij vijftig centimeter. Klein formaat. Groot programma. De tentoonstelling heet Transhistorytwinpaintology, zelf ook een kofferwoord, een neologisme ter ere van Joyce, een verbaal object dat vóór dit werk niet bestond. Noiret-Thomé en Joyce zijn bovendien allebei geboren op 2 februari. Toeval of noodzaak: in de logica van de hapax maakt dat geen verschil.

Aan de Torhoutsesteenweg

[bu'ro] is een galerie die zich niet in de voetgangerszone bevindt, niet aan de zeedijk, niet op een plek die toeristen toevallig aandoen. Torhoutsesteenweg 49, Oostende. Dat is binnenstedelijk, nuchter, enigszins haaks op de postkaart. Wat hier getoond wordt, moet je willen zien. Dat past bij Noiret-Thomé.

De werken hangen er van 14 juni tot 26 juli, precies met Bloomsday als openingsdag. Want 2026 is het herdenkingsjaar: precies honderd jaar geleden bracht James Joyce met zijn gezin meer dan een maand door in Oostende, verblijvend in het Hôtel de l'Océan. Als de telefoon in de lobby rinkelde, spitste Joyce zijn oren. De receptionist nam op en zei: Ici le portier de l'Océan. De stad heeft die geluidsherinnering opgepikt en omgebouwd tot een breed programma van literaire wandelingen, stadspercussie en fictie-avonden. De tentoonstelling van Noiret-Thomé is daar organisch deel van, maar behoudt haar eigenheid. Schilderkunst is geen illustratie bij een literair evenement.

Verf als hapax

De doeken zijn klein, maar ze zijn dicht. Adiaphane, het Joyceneologisme voor het niet-doorschijnende, toont een intens blauw vlak waarop zwarte vlekken drijven als rook of olievlek, en waarop echte peuken zijn vastgehecht. De letter A in zilvergrijs zweeft ertussen. Het is een schilderij dat bijna ruikt. Pornosophical, dat hybride woord dat filosofie en pornografie door elkaar gooit, werkt met grijze streken, roze vlekken, munten en een echt eurobiljet van vijf. De transactie is altijd al aanwezig in de esthetische ervaring, lijkt Noiret-Thomé te suggereren. Niet als aanklacht, maar als feit.

De schilder staat in een lange traditie van schilders die schilderijen eten, dat is zijn eigen woord, of liever zijn bijnaam, gegeven door Hans Theys: de Cannibale Enthousiaste. Mondriaan botst er op Guston, Matisse wordt omzeild, Pollock doorkruist. Maar die referenties smelten in de werken weg achter de urgentie van het gebaar. Seawrack is een donkergroen doek met gele stippen die opkomen als licht door zeewier, tegelijk plantkundig en kosmisch, totaal concreet en totaal open. Contransmagnificandjewbangtantiality, het langste woord in Ulysses en een theologisch monster, is het donkerste doek: zwart reliëf, bijna sculpturaal, met munten erin verwerkt als planeten in een nacht die nergens eindigt.

En dan zijn er de tekstschilderijen: Whrrwhee, Tap. Tap. Tap. en Tattarrattat, waarbij het woord letterlijk op het doek staat, maar als beeld. De letters zijn geschilderd met dezelfde onzekerheid als een figuur of een wolk. Schrijven en schilderen worden hier even labiel. Joyce schreef woorden die klonken als geluiden. Noiret-Thomé schildert klanken die eruitzien als letters.

Het gebaar dat struikelt

In zijn brief aan Joyce, geschreven in april 2026 vanuit Sestri Levante, aan de Ligurische Middellandse Zee, ver van het Noordzeelicht dat Joyce kende, schrijft Noiret-Thomé iets dat de sleutel van zijn werk lijkt: dat vertrouwen in het gebaar, zelfs wanneer het struikelt. Zeven jaar voor Ulysses. Bijna blind. In ballingschap. Zonder garanties. Dat is de ethische kern van het werk: niet de perfectie maar de onverschrokkenheid.

De schilderijen zijn niet netjes. Ze zijn intens, soms ruw, soms paradoxaal licht. Snotgreen is eerder lavendelgrijs met een oranje vierkant en lucht die ergens tuimelt. Sappyhead is een hoofd op zwart, een monsterlijke grijs, haast kindertekening en haast Ensor tegelijk. Dat Ensor hier opduikt is niet onbelangrijk: ook hij maakte maskers, ook hij was in Oostende, ook hij kende de aandrift om het vertrouwde te doen ontsporen. Tussen Ensor en Joyce, tussen de maskerschilder en de taalontmantelaar, heeft Noiret-Thomé zijn eigen positie gevonden: iets wat hij Transhistorytwinpaintology noemt, een woordberg die tegelijk programma en grap is.

Een hapax heeft geen herhaling nodig om te bestaan. De schilderijen van Xavier Noiret-Thomé ook niet. Ze bestaan één keer, in dit licht, in deze stad, honderd jaar na het moment dat Joyce zijn kinderen meebracht aan zee en luisterde hoe de zee zei wat ze altijd zegt. Chlapp. Flssss. Lgh. Geen vertaling nodig.

Xavier Noiret-Thomé, Transhistorytwinpaintology, [bu'ro], Torhoutsesteenweg 49, Oostende. 14 juni tot 26 juli 2026. Open zaterdag en zondag 15 tot 18u, en tijdens Theater aan Zee.