In de poësis maakten we als student kennis met het werk van Publius Ovidius Naso. Wekenlang zwoegden we op het metrum van deze dichter. We telden lettergrepen alsof ze kiezelstenen waren, we struikelden over elisies, we zochten naar cesuren als naar rustpunten in een landschap dat nog niet het onze was. De dactylische hexameter klonk aanvankelijk als een discipline, bijna als een straf: strak, onverbiddelijk, mathematisch.
Maar gaandeweg begon die cadans te ademen. Wat eerst mechanisch leek, werd muziek. En tussen het scanderen van verzen door openden zich werelden. Daar stonden plots Filemon en Baucis: het oude echtpaar dat, arm maar gastvrij, de goden ontving zonder het te weten. Hun hut werd een tempel, hun armoede een genade, hun sterven een metamorfose. Twee stammen, twee kruinen, samen geworteld in dezelfde aarde.
Misschien was dat het moment waarop duidelijk werd – al konden we het toen nog niet benoemen – dat de Metamorfosen geen bundel losse mythen is, maar een visie op ons bestaan. Een wereldbeeld waarin verandering geen breuk is, maar continuïteit. Waar verlies geen einde betekent. Waar, om met Ovidius te spreken: omnia mutantur, nihil interit.
De kosmos als carmen perpetuum
Het boek Metamorfosen. Ovidius en de kunsten, uitgegeven bij Hannibal Books onder redactie van Francesca Cappelletti en Frits Scholten, vertrekt expliciet vanuit dat principe. De beroemde regel “Alles verandert, niets gaat teloor” is hier geen ornament, maar fundament.
Dit boek doet meer dan het louter documenteren van een tentoonstelling. Het leest Ovidius als een blijvende kracht in de kunstgeschiedenis. Niet als bronmateriaal, maar als dynamo. Als dichter die beelden genereert, processen in gang zet, en kunstenaars dwingt om het moment van overgang te fixeren.
Het boek toont hoe de Metamorfosen een carmen perpetuum zijn: een doorlopend gedicht waarin verhalen in elkaar overvloeien, waarin oorzaak en gevolg niet lineair maar vloeibaar zijn. Die vloeibaarheid blijkt ook in de kunstgeschiedenis: elke generatie leest Ovidius opnieuw, en herkent in hem iets anders.
Het moment van transformatie
Wat Ovidius onderscheidt van vele voorgangers, en wat kunstenaars zo intens heeft aangesproken, is zijn aandacht voor het proces. Hij beschrijft zelden enkel het resultaat van een verandering; hij toont hoe een hand klauw wordt, hoe huid schors wordt, hoe stem sissen wordt.
In het boek wordt bijvoorbeeld Bernini’s Medusa gelezen als een momentopname van metamorfose. Niet het monster als eindpunt, maar het ogenblik waarop schoonheid zich bewust wordt van haar verlies. De spanning zit in het tussenstadium. In de ambiguïteit.
Die fascinatie voor het overgangsmoment loopt als een rode draad door de essays. Actaeon die zichzelf in het water herkent als hert. Daphne die nog een kruin heeft die lijkt te knikken als een hoofd. Callisto die, zelfs als berin, haar vroegere gevoeligheid niet volledig verliest.
Ovidius schrijft alsof hij schildert. Bart Ramakers wijst op het ekfrastische karakter van zijn vertelkunst: zijn woorden functioneren als beelden die zich in het geestesoog nestelen. Het is precies die beeldende kracht die schilders als Bruegel, Rubens of Goltzius heeft gevoed. Wie dit boek doorbladert, ziet hoe één Latijnse versregel kan uitgroeien tot een hele iconografische traditie.
Ovidius nu: actualiteit zonder anachronisme
Een van de sterkste bijdragen is die van Frits Scholten, die Ovidius’ actualiteit onderzoekt. Niet door hem te forceren in hedendaagse categorieën, maar door te tonen hoe zijn wereldbeeld al intrinsiek dynamisch is.
De episode van Hermaphroditus wordt gelezen in het licht van hedendaagse discussies rond genderfluïditeit. Medusa wordt herbekeken vanuit feministische perspectieven. En in het verhaal van Phaëton – de zoon die te dicht bij de aarde rijdt en de wereld in brand zet – klinkt een echo van onze klimaatcrisis.
De aarde die smeekt om redding, die uitdroogt, die brandt. Het leest vandaag als een mythische metafoor voor wat wij statistiek noemen. De vraag die het boek impliciet stelt, is ongemakkelijk: is onze crisis slechts een nieuwe metamorfose, of een breuk die zelfs Ovidius niet had voorzien?
Kunst als herschepping
In de vroegmoderne tijd werd Ovidius gelezen als een “bijbel voor kunstenaars”, een formulering van Karel van Mander (1604) die in het boek wordt aangehaald (blz.11). Dat is geen overdrijving. De Metamorfosen leverden niet alleen onderwerpen, maar ook een manier van kijken.
Kunstenaars leerden van Ovidius hoe ze beweging in stilstand konden suggereren. Hoe ze spanning konden fixeren. Hoe ze het drama van een overgang konden vastleggen in steen of verf.
De metamorfose wordt zo een metafoor voor kunst zelf. Marmer wordt huid. Pigment wordt vlees. Dode materie wordt bezield. In dat opzicht is de link met Pygmalion onvermijdelijk: het beeld dat tot leven komt.
Het boek zelf participeert in die logica. Het is geen passieve catalogus, maar een actieve herschepping. Tekst en beeld gaan een dialoog aan. De essays verdiepen, contextualiseren, problematiseren. De reproducties confronteren, ontroeren, verstoren.
Terug naar Amsterdam
Deze uitgave begeleidt de gelijknamige tentoonstelling in het Rijksmuseum in Amsterdam, een samenwerking met de Galleria Borghese. Het is een ambitieuze onderneming die de theatrale barok en de ingetogen Noordelijke traditie samenbrengt rond één dichter.
Wie het boek leest vóór het museumbezoek, betreedt de zalen anders. Wie het boek nadien herneemt, ziet de reproducties als herinneringen aan een lichamelijke ervaring: marmer dat bijna ademt, verf die bijna beweegt.
Misschien is dat uiteindelijk de diepste laag van deze publicatie. Niet dat ze Ovidius verklaart, maar dat ze hem opnieuw laat spreken. Niet als stoffige Latijnse auteur, maar als tijdgenoot.
En ergens, heel ver weg maar toch nabij, hoor ik opnieuw die hexameter uit de klas. Niet langer als oefening van mijn toenmalige docent Lode Broeckx maar als polsslag. Omnia mutantur, nihil interit. (Alles verandert. Niets gaat teloor.)
Ontdek meer van Kunstflaneur.be
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.