Ik beken. Ik heb Pictura een tijdje onuitgepakt op tafel laten liggen. Dat klinkt achteloos, maar het was een bewuste handeling. Het boek lag op tafel, zichtbaar, aanwezig, maar ongeopend. Niet omdat het mij niet interesseerde, integendeel. Juist omdat het mij wél raakte nog vóór ik het had aangeraakt. Soms is nabijheid een grotere drempel dan onwetendheid.

Ik ken het werk. Ik ken kunstenaar Frieda Van Dun. Ik ken de galerie De Zwarte Panter. Ik ken Hildegard Van de Velde, die het boek heeft geschreven. Ik zondig misschien dan wel tegen mijn eigen regels: ‘Wie te dicht bij het onderwerp staat, ziet soms minder scherp.’ Of ziet hij juist te veel? De vanzelfsprekendheid verdwijnt en maakt plaats voor voorzichtigheid. Je leest niet onbevangen. Je kijkt met geheugen, met gesprekken, met eerdere beelden die zich al hebben vastgezet.

Daarom bleef het boek liggen. Niet om afstand te creëren, maar om die afstand opnieuw mogelijk te maken.

Die terughoudendheid had ook te maken met een andere vraag, een die ik mezelf zelden expliciet stel maar die hier onvermijdelijk werd: waarom verdient een kunstenaar een boek? Niet elk oeuvre vraagt om papier, om binding, om een blijvende vorm. Een boek is geen evidentie, maar een beslissing. Het veronderstelt duur, consistentie, een innerlijke noodzaak die verder reikt dan het moment van een tentoonstelling.

De last van voorkennis

Recenseren is meestal een kwestie van binnenstappen. Soms zelfs onaangekondigd binnenstappen op onbekend terrein. Hier voelde het eerder als terugkeren. Dat maakt het moeilijker. Je moet jezelf opnieuw toestaan om te kijken alsof het de eerste keer is, terwijl je weet dat het dat niet is. Elk beeld draagt al geschiedenis met zich mee, niet alleen kunsthistorisch, maar ook persoonlijk.

Het boek confronteerde me dus niet meteen met schilderkunst, maar met mijn eigen positie als lezer en kijker. Dat is geen comfortabele plek. Maar misschien is het wel de juiste. En lijkt het me leuk om de uitdaging met mezelf aan te gaan.

In het boek duikt een citaat op van Rinus Van de Velde: “Alles wat je maakt, is beïnvloed door wat je hebt gezien, door wie je hebt gesproken of door iemand die je een idee heeft aangereikt.” Het is een zin die in zijn eenvoud meer onthult dan menig theoretisch betoog. Ze geldt voor kunstenaars, maar net zo goed voor wie schrijft over kunst. Ook mijn blik is samengesteld. Ook mijn lezing is niet neutraal.

Die vaststelling werkt bevrijdend. Ze ontslaat je niet van verantwoordelijkheid, maar wel van de illusie van objectiviteit.

Misschien geldt dat citaat ook voor het ontstaan van dit boek zelf. Het oeuvre van Frieda Van Dun is niet het resultaat van één beslissend moment, maar van decennia kijken, werken, onderwijzen, terugkeren. Een praktijk die niet schreeuwt om zichtbaarheid, maar die zich langzaam heeft vastgezet in verf, papier en herinnering. Zo’n traject vraagt geen catalogus, maar een boek dat mee ademt met die duur.

Een boek dat niet aandringt

Wanneer ik Pictura uiteindelijk opensla, vallen twee zaken onmiddellijk op. In de eerste plaats is er de kleurenpracht van Van Dun die een verademing is tijdens deze donkere winterdagen. Daarnaast valt me ook de hoeveelheid tekst op die doorheen het boek meandert. Woord en beeld in artistieke harmonie. Het boek heeft geen haast, en die afwezigheid van haast is geen toeval. Dus ik hoef me ook minder schuldig te voelen voor de tijd dat het boek op de tafel heeft doorgebracht.

Recent schreef ik een korte column over mijn idee aan welke voorwaarden een goed kunstboek dient te voldoen. Ik besef dat ik nu ook nog lees en kijk met deze uitgangspunten in het achterhoofd.

Pictura  is geen monografie die alles netjes ordent, geen overzicht dat het oeuvre vastzet in hoofdstukken en periodes. Het boek is opgebouwd als een traject waarin beelden en teksten elkaar afwisselen zonder elkaar te willen overstemmen. Er is geen lineair verhaal, maar een cirkelende beweging. Thema’s keren terug, motieven echoën, kleuren blijven hangen.

Je merkt dat er keuzes zijn gemaakt. Niet alles is opgenomen. Niet alles is getoond. Dat is misschien wel het meest geruststellende signaal dat een kunstboek kan geven: hier heeft iemand durven weglaten.

Dat weglaten is hier geen gebrek, maar een vorm van vertrouwen. Het veronderstelt een oeuvre dat zichzelf kan dragen, dat niet voortdurend moet worden gelegitimeerd. Dat is misschien wel de kern van waarom Van Dun een boek verdient: haar werk hoeft niet voortdurend uitgelegd of verdedigd te worden.

Kijken als arbeid

Het boek vraagt iets van de lezer. Niet in de zin van voorkennis of inspanning, maar in aandacht. Je kan Pictura niet snel doorbladeren zonder iets te missen. Het tempo van het boek corrigeert het tempo van de lezer. Dat is geen manipulatie, maar een uitnodiging.

Beelden krijgen ruimte. Soms zelfs stilte. Er zijn pagina’s waar niets wordt uitgelegd, waar het werk gewoon staat. Dat vraagt vertrouwen. In het werk, maar ook in de lezer. In een tijd waarin elk beeld meteen moet worden toegelicht, voelt dat bijna ongewoon.

De volgorde van de beelden is voelbaar doordacht. Niet chronologisch dwingend, maar ritmisch. Werken versterken elkaar zonder elkaar te verdringen. Sterke beelden worden niet opgeofferd aan context, maar krijgen tijd om in dialoog te treden. Dat is geen vanzelfsprekendheid in kunstboeken, waar reproducties vaak worden ingezet als bewijsstukken binnen een betoog.

Hier niet. Hier mag het beeld beeld blijven.

Tekst die meeloopt

De teksten in Pictura doen wat ze moeten doen, en precies daarom vallen ze niet op. Met haar teksten begeleidt kunsthistorica Hildegard Van de Velde het kijken zonder het over te nemen. Ze situeert het werk binnen bredere lijnen – schilderkunst als denken, lyrische abstractie, Pictura als figuur en idee – maar vermijdt sluitende interpretaties.

Wat me treft, is dat de teksten hun eigen positie niet verbergen. Ze spreken niet vanuit een alwetende hoogte, maar vanuit nabijheid en betrokkenheid. Je voelt dat hier niet geschreven wordt om een punt te maken, maar om een traject te verhelderen. Dat maakt de teksten leesbaar, maar vooral geloofwaardig.

Er is geen drang om alles vast te leggen. Geen behoefte om het werk definitief te benoemen. Twijfel mag bestaan. En waar twijfel wordt toegelaten, ontstaat ruimte. Dat is precies het soort tekst dat past bij een oeuvre dat nooit definitief wil zijn. Van Dun schildert geen conclusies, maar condities. Geen beelden die iets afsluiten, maar beelden die blijven werken … ook wanneer je denkt dat je ze al kent.

Geen opzichtig koffietafelboek

Ook het boek als object bevestigt die houding. Pictura is zorgvuldig gemaakt, maar niet opzichtig. Het papier is rustig voor het oog. De kleurweergave blijft dicht bij het werk, zonder te willen imponeren. Het formaat nodigt uit tot vasthouden, niet tot etaleren.

Dit is geen koffietafelboek dat vooral gezien wil worden. Het is een boek dat gelezen en herbekeken wil worden. Dat merk je niet alleen bij het eerste contact, maar vooral bij herhaling. Het boek verdraagt terugkeer. Sterker nog: het lijkt erop te rekenen.

Ik betrap mezelf erop dat ik terugblader zonder precies te weten waarom. Niet om iets op te zoeken, maar om opnieuw te kijken. Dat is zelden toeval.

De winst van laten liggen

Achteraf besef ik dat het laten liggen van het boek geen uitstel was, maar een voorbereiding. Door het boek tijd te geven vóór ik het opensloeg, heb ik onbedoeld gedaan wat het zelf voorstelt: vertragen. Die vertraging maakte het mogelijk om opnieuw te kijken, ondanks – of misschien dankzij – de nabijheid.

Wanneer ik Pictura nu weer dichtklap, voelt dat niet als afronding. Het boek sluit niets af. Het blijft beschikbaar. Als artistieke ruimte. Als plek waar je opnieuw kan binnenlopen, met andere ogen, op een ander moment.

Misschien is dat wel het grootste compliment dat je een kunstboek kan geven. Dat het niet pretendeert alles te zijn, maar genoeg is om te blijven.

PICTURA – FRIEDA VAN DUN
Een uitgave van Hannibal Books: https://hannibalbooks.be/pictura#64573
Hardcover – 240 pagina’s – 30 x 24,5 cm – € 49,95 – Tweetalige editie NL-EN – ISBN 978 94 9341 637 6