In een wereld waarin onze schermen ons constant bombarderen met beelden, is de vraag hoe visuele media ons beïnvloeden relevanter dan ooit. In zijn boek Instagrammable, uitgegeven door Hannibal Books, neemt kunsthistoricus Koenraad Jonckheere ons mee op een diepgaande reis door de geschiedenis van het beeld en onthult hoe sociale media, ondanks hun technologische vernieuwingen, vaak dezelfde mechanismen gebruiken die al eeuwen in kunst worden toegepast.
Vanaf het begin van Instagrammable benadrukt Jonckheere dat kunst en sociale media, in plaats van gescheiden werelden, elkaar voortdurend beïnvloeden. “Vroeger waren ze zo dom nog niet,” zegt hij met humor in zijn lezing, en dit adagium vormt de ruggengraat van zijn boek. Hij toont aan dat de methoden die kunstenaars als Rubens, Rembrandt en de recent overleden Octave Landuyt gebruikten om de blik van de toeschouwer te sturen, dezelfde zijn die techbedrijven nu inzetten om onze aandacht vast te houden.
Een opvallend voorbeeld dat Jonckheere aanhaalt, is zijn jeugdherinnering aan een lithografie van Octave Landuyt, die aan de basis lag voor zijn fascinatie voor rode accenten in kunstwerken. Rode stippen in schilderijen, zo stelt hij, hebben de kracht om onze ogen onmiddellijk naar bepaalde delen van het canvas te trekken en onze aandacht te focussen. Deze strategie is eeuwenoud, maar in het digitale tijdperk zien we hetzelfde principe in de oplichtende rode notificatiebolletjes op onze smartphones, die ontworpen zijn om ons onrustig en verslaafd te houden aan onze schermen. Het spel met aandacht is universeel, maar wat verandert, is de schaal en de snelheid waarmee het nu wordt gespeeld.
Plato, de Heilige Drievuldigheid en slimme hashtags
Jonckheere gaat diep in op filosofische ideeën die nog steeds van toepassing zijn in het digitale tijdperk. Hij verwijst naar Plato’s theorieën over mimesis – de nabootsing van de werkelijkheid – en legt uit hoe deze gedachten relevant zijn voor ons begrip van hedendaagse digitale beelden. Volgens Plato kunnen wij nooit de ultieme waarheid zien, omdat wat wij waarnemen slechts een schaduw is van de perfecte wereld van ideeën. Deze ideeën worden in Instagrammable gekoppeld aan de wijze waarop sociale media ons een gefragmenteerd beeld van de werkelijkheid voorschotelen. Beelden op Instagram of TikTok zijn niet meer dan zorgvuldig geconstrueerde versies van de werkelijkheid, die vaak meer over de gebruiker zeggen dan over de getoonde realiteit.
Het boek koppelt ook klassieke kunsttheorieën aan de huidige beeldcultuur, waarbij Jonckheere de parallellen tussen de middeleeuwse iconen en hedendaagse digitale beelden laat zien. Hij bespreekt hoe de concepten van de Heilige Drievuldigheid – de Vader, de Zoon en de Heilige Geest – in de Middeleeuwen werden gebruikt om het wezen van een beeld uit te leggen. Het natuurlijke beeld, het mentaal beeld en het ‘tegenbeeld’ (of contrafeitsel) vormen samen een dynamiek die door kunsthistorici en filosofen werd bestudeerd. Jonckheere legt uit dat, net zoals christelijke theologen beelden gebruikten om een spirituele ervaring te creëren, sociale media gebruikmaken van visuele en tekstuele manipulaties om ons te sturen en beïnvloeden. Hashtags zijn hier een perfect voorbeeld van: ze zijn een moderne versie van de middeleeuwse ‘titulus’, de tekst die betekenis geeft aan een beeld.
De onzichtbare basketballen van Raphael
Een van de meest fascinerende inzichten in Instagrammable is hoe tekst en beeld elkaar voortdurend beïnvloeden. Jonckheere gebruikt het iconische werk De School van Athene van Raphael om dit uit te leggen. Hij laat zien dat niemand zou denken aan basketbal als hij naar het schilderij kijkt, totdat de tekst ‘invisible basketballs’ wordt toegevoegd. Plots begint het brein details te zien die eerder onzichtbaar leken. Dit mechanisme van tekst die beeld betekenis geeft, is fundamenteel in de digitale wereld. Memes, social media posts, en nieuwsberichten maken allemaal gebruik van dit eeuwenoude principe om verhalen te construeren en te manipuleren. Jonckheere trekt parallellen met hoe psychologen spreken over ‘priming’ – een proces waarbij onze hersenen subtiel worden beïnvloed door eerdere stimuli, waardoor we beelden anders waarnemen.
Daarnaast waarschuwt hij voor de gevaren van visuele manipulatie in de politiek en media. Hij gebruikt het voorbeeld van foto’s van Barack Obama, die tijdens de Amerikaanse verkiezingen subtiel werden aangepast om zijn huidskleur donkerder te maken en zo onbewust negatieve emoties op te roepen bij bepaalde kiezers. Dit roept de vraag op: Hoe kunnen we leren om kritischer naar beelden te kijken en ons niet zomaar te laten meeslepen door visuele framing?
Kritische Reflectie op de Schermcultuur
Een belangrijk deel van Jonckheeres betoog richt zich op de verschuiving van de tastbare naar de digitale wereld. Hij beschrijft hoe kunstwerken eeuwenlang een fysieke aanwezigheid hadden die hen een soort magische kracht gaf, een eigenschap die verloren gaat wanneer kunst louter digitaal wordt. Hij vergelijkt het met de relieken van heiligen, die ooit werden gekust en aangeraakt door gelovigen. Nu zijn kunstwerken gereduceerd tot pixels op een scherm, en daarmee verliezen ze een deel van hun betovering.
Dit leidt tot een breder gesprek over de impact van technologie op onze zintuigen en emoties. Jonckheere observeert dat terwijl we overspoeld worden door een eindeloze stroom van digitale beelden, er tegelijkertijd een verlangen ontstaat naar fysieke ervaringen die authentieker voelen. Dit verklaart de heropleving van bepaalde rituelen, zoals het afdrukken van foto’s of het opnieuw waarderen van ambachtelijke kunst. De materialiteit van beelden blijft essentieel, zelfs in een tijd waarin onze telefoons en tablets een centrale rol spelen in ons dagelijks leven.
Conclusie: Een Onontkoombaar Netwerk van Beelden
Instagrammable is niet zomaar een boek over kunstgeschiedenis; het is een prikkelende en diepgaande analyse van hoe beelden – of ze nu uit de Renaissance of van onze sociale media komen – ons dagelijks leven beïnvloeden en manipuleren. Jonckheere weet filosofische en kunsthistorische inzichten moeiteloos te verweven met hedendaagse fenomenen, en hij daagt de lezer uit om met een kritischer oog naar de wereld te kijken. Zoals hij in zijn lezing benadrukt: “Beelden zijn altijd instabiel geweest, en dat moeten we begrijpen om ons te verzetten tegen de kracht die ze op ons uitoefenen.”
Dit boek is een aanrader voor iedereen die meer wil begrijpen over de diepere mechanismen achter sociale media en visuele cultuur. Jonckheere laat zien dat kunstgeschiedenis niet stoffig of achterhaald is, maar juist een onmisbaar instrument om de hedendaagse wereld van pixels en hashtags te doorgronden. Zoals de auteur zelf concludeert: de vraag is niet alleen wat we zien, maar hoe en waarom we het zien – en wat we daaraan kunnen doen.
https://hannibalbooks.be/en/instagrammable-kunst-beeld-en-sociale-media
Ontdek meer van Kunstflaneur.be
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.