De cijfers op mijn uurwerk deden me opnieuw beseffen dat tijd een rekbaar begrip is. Was het niet rond 20u dat ik me achter het scherm zette om me te buigen over de vraag welk woorden het best passen bij de expo die ik recent bezocht had? Woord en beeld vormen een literair-picturaal recept waarbij de juiste verhouding van ingrediënten nodig is. Ondertussen staat het recept in de oven en besef ik dat de seconden weer genadeloos richting middernacht kropen. Wat is toch die tijd, die elastische tijd die op het ene ogenblik eindeloos lijkt en op een ander moment in turbovaart voorbijraast?

Tijd is een concept dat ons allen fascineert, verbindt, en soms zelfs angst aanjaagt. Tijd is ongrijpbaar, onvermijdelijk, en onophoudelijk; tijd stroomt als een rivier zonder rust. Ook in de kunstwereld heeft tijd altijd een centrale rol gespeeld, niet alleen als onderwerp, maar ook als element dat de ervaring en interpretatie van kunst diepgaand beïnvloedt. Kunstenaars hebben door de eeuwen heen op verschillende manieren met tijd geëxperimenteerd. Soms was het een loutere weergave of interpretatie ervan. Anderen gingen ambitieuzer te werk en probeerden de tijd zelfs te vereeuwigen in hun werk. Maar wat betekent tijd in de kunst eigenlijk? Een vraag waarover een eeuwige dialoog kan losbarsten. Ik hou het liever op enkele conversatieflarden.

Tijd als Onderwerp in de Kunst

Vanaf de vroegste kunstwerken tot de meest avant-gardistische hedendaagse creaties, is tijd een terugkerend thema geweest. De mensheid is altijd gefascineerd geweest door de vergankelijkheid van het leven, het onvermijdelijke voortschrijden van de tijd, en de poging om iets blijvends te scheppen in een wereld waar alles onderhevig is aan verandering.

Neem bijvoorbeeld de (17e-eeuwse Hollandse )Vanitas-schilderijen, die vergankelijkheid als thema centraal stelden. Deze stillevens, gevuld met symbolen van de dood zoals schedels, verwelkte bloemen, en zandlopers, herinneren de kijker aan de sterfelijkheid en de zinloosheid van wereldlijke zaken. De afgebeelde tijd kijkt steeds over onze schouder mee en zijn dreigende aanwezigheid herinnert ons constant aan onze eigen eidigheid.

In meer recente tijden zien we hoe Salvador Dalí de 20ste eeuw tijd benaderde met zijn iconische schilderij De Volharding der Geheugen. De smeltende uurwerken in dit surrealistische werk symboliseren een verstoorde, bijna vloeibare tijdsbeleving, waarin de grenzen tussen verleden, heden en toekomst vervagen. Dalí’s werk daagt onze traditionele opvattingen over tijd uit en nodigt ons uit om na te denken over hoe tijd ons leven beïnvloedt, niet alleen lineair, maar ook in onze dromen en herinneringen.

Time is not linear, it is a marvelous tangle, where, at any moment, points can be selected and solutions invented, without beginning or end.

Lina Bo Bardi

Tijd als Structuur en Proces

Tijd is niet alleen een thema in de kunst; het is ook een essentieel element in de creatie en ervaring ervan. Veel kunstvormen, zoals muziek, film, en theater, zijn afhankelijk van tijd voor hun bestaan. Deze kunstvormen ontvouwen zich in de tijd, waarbij de kijker of luisteraar een reis doormaakt van het begin naar het einde, en vaak zelfs daarna nog.

Ook in de beeldende kunst zien we een toenemende belangstelling voor het proces en de tijdelijkheid van het maken van kunst. Veel hedendaagse kunstenaars beschouwen het creatieproces zelf als een essentieel onderdeel van het werk. Performances, installaties en conceptuele kunstwerken benadrukken vaak de tijdelijke aard van het werk en de ervaring ervan. De Japanse kunstenaar Yayoi Kusama creëerde bijvoorbeeld haar beroemde “Infinity Mirror Rooms”, die de toeschouwer in een eindeloze, bijna tijdloze ruimte dompelen, waar tijd lijkt op te lossen in een zee van reflecties en licht. Damien Hirst doet het iets minder romantische met rottende karkassen die ons doen stilstaan bij de voortschrijdende tijd.

Tijd en Technologische Verandering

De relatie tussen kunst en tijd is door de eeuwen heen geëvolueerd, mede dankzij technologische vooruitgang. Fotografie, film en digitale media hebben de manier waarop tijd in de kunst wordt weergegeven en ervaren, drastisch veranderd. Fotografie legde voor het eerst een moment vast in een fractie van een seconde, wat een nieuwe dimensie van tijdweergave mogelijk maakte.

In het digitale tijdperk is tijd bijna ontastbaar geworden, met kunstwerken die zich in een virtuele ruimte bevinden, zonder vaste vorm of duur. Denk aan de kunst van videospelletjes, waarin tijdsverloop afhankelijk is van de interactie van de speler, of aan digitale kunstwerken die in real-time veranderen en evolueren. Deze werken dagen onze traditionele opvattingen over tijd en kunst uit, en openen nieuwe mogelijkheden voor hoe we kunst kunnen creëren en ervaren.

De Tijdloosheid van Kunst

Ondanks de voortdurende verkenning van tijd in kunst, blijft er één rode draad: de poging van kunst om tijd te overstijgen. Kunst is een poging om een stukje van het eeuwige vast te leggen, een echo van de menselijke ervaring die weerklinkt door de tijd. Wanneer we een eeuwenoud kunstwerk bewonderen, zoals de fresco’s van Michelangelo in de Sixtijnse Kapel, voelen we een verbinding met de kunstenaar en de tijd waarin hij leefde, alsof de tijd zelf is opgeschort.

Exegi monumentum aere perennius
(Ik heb een monument opgericht duurzamer dan brons)

Horatius

Dit gevoel van tijdloosheid is wat kunst zo krachtig maakt. Het biedt ons de mogelijkheid om door de barrières van tijd heen te breken, om het verleden te herbeleven en de toekomst te verbeelden. Kunst geeft ons een manier om betekenis te vinden in de onophoudelijke stroom van tijd, door momenten van schoonheid, reflectie en inzicht te creëren die blijven voortbestaan, lang nadat de tijd zelf is verstreken.

Kunstwerken worden gecreëerd binnen de tijd, beïnvloed door de tijdsgeest en de technologieën van hun tijd, maar ze hebben ook het vermogen om tijd te trotseren, om als ankerpunten te fungeren in de onophoudelijke stroom van het bestaan. Ze herinneren ons eraan dat, hoewel tijd altijd verdergaat, er momenten zijn die kunnen worden vastgehouden, bewaard en gekoesterd – momenten waarin de tijd even lijkt stil te staan.

Met deze woorden in het achterhoofd ga ik beginnen pakken. Over enkele uren hoop ik in Oslo voet aan de grond te zetten. Nieuwe musea, nieuwe kunst, nieuwe indrukken die mijn tijd zullen laten versnellen en vertragen.